پایگاه تحلیلی خبری ایراسین به نقل از MSTID؛ رونمایی از طرح «پیشران توسعه زیست‌بوم نوآوری و فناوری و توسعه فناوری‌های راهبردی فولاد سبز و سوپرآلیاژها» در نخستین رویداد و نمایشگاه ملی ساخت افزایشی، گامی مهم در جهت تقویت پیوند میان صنایع بزرگ، شرکت‌های دانش‌بنیان و سیاست‌گذاران کشور به شمار می‌رود؛ طرحی که با تمرکز بر دو حوزه راهبردی فولاد سبز و سوپرآلیاژها، علاوه بر توسعه فناوری‌های پیشرفته، به دنبال ایجاد ارزش‌افزوده بیشتر، کاهش وابستگی فناورانه و ارتقای جایگاه صنعت فولاد ایران در زنجیره ارزش جهانی است.

این طرح را می‌توان از سه منظر اقتصادی، فناورانه و راهبردی بررسی کرد؛ چراکه از یک سو به دنبال پاسخ‌گویی به چالش‌های ساختاری صنعت، از جمله خام‌فروشی، محدودیت منابع انرژی و ضرورت افزایش بهره‌وری است و از سوی دیگر، زمینه ورود به حوزه‌هایی از فناوری را فراهم می‌کند که تاکنون بخش مهمی از آن‌ها در انحصار کشورهای صنعتی پیشرو بوده است.

حلقه مفقوده توسعه فناوری؛ ضرورت شکل‌گیری زمین بازی مشترک

عبور از خام‌فروشی، صیانت از منابع انرژی و دستیابی به ارزش‌افزوده پایدار، سال‌هاست در زمره مهم‌ترین اهداف اقتصادی و صنعتی کشور قرار دارد. در این مسیر، اقدامات متعددی برای توسعه تولید دانش‌بنیان و تقویت توان فناورانه صنایع انجام شده است؛ با این حال، یکی از چالش‌های اساسی، نبود سازوکاری منسجم برای برقراری ارتباط مؤثر میان سه ضلع صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان و حاکمیت بوده است.

در چنین شرایطی، صنایع بزرگ با نیازهای فناورانه متعددی مواجه بودند، اما همواره مسیر مشخص و پایداری برای تأمین و توسعه فناوری موردنیاز خود در اختیار نداشتند. از سوی دیگر، شرکت‌های دانش‌بنیان با وجود برخورداری از ظرفیت علمی و ایده‌های نوآورانه، برای دسترسی به بازار واقعی، سرمایه‌گذاری و مشتریان صنعتی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بودند. در این میان، سیاست‌گذاران نیز با وجود تدوین برنامه‌ها و قوانین حمایتی، به سازوکارهای اجرایی مؤثری برای پیوند دادن این ظرفیت‌ها نیاز داشتند.

تصویب قوانینی همچون «قانون جهش تولید دانش‌بنیان» و «قانون برنامه هفتم پیشرفت» و همچنین ابلاغ دستورالعمل حمایت از توسعه زنجیره‌های ارزش راهبردی، زمینه شکل‌گیری این ارتباط ساختاری را بیش از گذشته فراهم کرده است. این رویکرد، در واقع تلاشی برای تغییر الگوی توسعه صنعتی از منبع‌محوری به دانش‌محوری است؛ تغییری که تحقق آن، علاوه بر سیاست‌گذاری و حمایت قانونی، به حضور مجموعه‌هایی نیاز دارد که بتوانند ظرفیت‌های علمی و فناورانه را به نیازهای واقعی صنعت متصل کنند.

فولاد مبارکه؛ پیشگامی در شکل‌دهی به زیست‌بوم نوآوری

در این میان، گروه فولاد مبارکه با اتخاذ رویکردی پیش‌نگرانه، توسعه زیست‌بوم نوآوری و سرمایه‌گذاری فناورانه را در دستور کار قرار داده است؛ رویکردی که بر اساس آن، صنعت بزرگ صرفاً مصرف‌کننده فناوری نیست، بلکه باید در شناسایی نیازها، سرمایه‌گذاری، توسعه و تجاری‌سازی فناوری‌های راهبردی نقش‌آفرینی کند.

یکی از جلوه‌های این رویکرد، شکل‌گیری و توسعه ساختار سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) در گروه فولاد مبارکه است؛ ساختاری که با هدف شناسایی ظرفیت‌های نوآورانه، حمایت از شرکت‌های فناور و ایجاد پیوند میان نیازهای صنعتی و توانمندی‌های دانش‌بنیان فعالیت می‌کند.

اکنون صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر فولاد مبارکه (MSTID) با دریافت موافقت‌نامه طرح پیشران از معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، در جایگاه توسعه‌دهنده زنجیره ارزش قرار گرفته است تا در کنار فولاد مبارکه به‌عنوان شرکت پیشران، مسیر توسعه فناوری‌های راهبردی در این حوزه را دنبال کند.

بر اساس این الگوی همکاری، فولاد مبارکه به‌عنوان بازیگر صنعتی، نیازهای فناورانه، ظرفیت تولید و بازار مصرف را در اختیار این زیست‌بوم قرار می‌دهد و MSTID نیز با بهره‌گیری از ابزارهای سرمایه‌گذاری، شبکه شرکت‌های دانش‌بنیان و ظرفیت‌های علمی و تخصصی، زمینه توسعه و تجاری‌سازی فناوری‌های موردنیاز را فراهم می‌کند. چنین تقسیم کاری می‌تواند فاصله میان ایده‌های فناورانه و کاربرد صنعتی آن‌ها را کاهش دهد و مسیر تبدیل دانش به محصول و ارزش اقتصادی را هموار سازد.

فولاد سبز؛ پیوند الزامات زیست‌محیطی با رقابت‌پذیری اقتصادی

یکی از دو محور اصلی این طرح، توسعه فناوری‌های راهبردی فولاد سبز است؛ حوزه‌ای که اهمیت آن با تشدید محدودیت‌های انرژی، افزایش حساسیت‌های زیست‌محیطی و تغییر الزامات تجارت جهانی بیش از گذشته نمایان شده است.

امروزه رقابت در صنعت فولاد دیگر صرفاً بر مبنای ظرفیت تولید، قیمت تمام‌شده و کیفیت محصول تعریف نمی‌شود؛ بلکه میزان مصرف انرژی، شدت انتشار کربن و توانایی تولید محصولات کم‌کربن نیز به شاخص‌های تعیین‌کننده رقابت‌پذیری تبدیل شده‌اند. سازوکارهایی همچون تعدیل کربن در مرزهای اتحادیه اروپا (CBAM) نیز نشان می‌دهند که آینده حضور در بازارهای بین‌المللی تا حد زیادی به توان صنایع در انطباق با الزامات زیست‌محیطی وابسته خواهد بود.

از این منظر، توسعه فولاد سبز برای صنعت فولاد ایران صرفاً یک انتخاب فناورانه یا زیست‌محیطی نیست، بلکه ضرورتی اقتصادی و راهبردی برای حفظ بازارهای صادراتی، کاهش مصرف منابع و افزایش بهره‌وری تولید به شمار می‌رود.

در چارچوب این طرح، مجموعه‌ای از فناوری‌های پیشرفته و بهبوددهنده فرایند مورد توجه قرار گرفته‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به احیای مستقیم هیدروژنی، جذب و به‌کارگیری کربن (CCUS)، فناوری ENERGIRON، پرعیارسازی منابع کم‌عیار، ذوب آهن اسفنجی با درجه متالیزاسیون پایین در کوره ذوب ـ احیایی و مشعل‌های نسل جدید اشاره کرد.

تنوع این فناوری‌ها نشان می‌دهد که برنامه توسعه فولاد سبز صرفاً به دنبال دستیابی به یک فناوری خاص نیست، بلکه مجموعه‌ای از راهکارهای فناورانه را برای بهینه‌سازی فرایند تولید، کاهش مصرف انرژی، مدیریت انتشار آلاینده‌ها و بهره‌برداری مؤثرتر از منابع معدنی دنبال می‌کند.

سوپرآلیاژها؛ گام بلند برای ورود به قلمرو فناوری‌های پیشرفته

دومین محور راهبردی این طرح به توسعه فناوری تولید سوپرآلیاژها اختصاص دارد؛ حوزه‌ای که به دلیل پیچیدگی فرایندهای تولید، الزامات فنی و کاربردهای حساس، از جایگاه ویژه‌ای در صنایع پیشرفته جهان برخوردار است.

سوپرآلیاژها به دلیل برخورداری از خواص مکانیکی و عملکردی ویژه در شرایط دمایی و محیطی سخت، در صنایع مختلفی همچون هوافضا، نیروگاهی، انرژی و تجهیزات پیشرفته کاربرد دارند. توسعه این محصولات مستلزم دستیابی به دانش فنی پیچیده، کنترل دقیق ترکیب شیمیایی و ریزساختار و تسلط بر فرایندهای پیشرفته تولید است؛ موضوعی که ورود به این عرصه را به یکی از مسیرهای مهم ارتقای توان فناورانه صنایع تبدیل می‌کند.

برنامه توسعه سوپرآلیاژها در این طرح، دو مسیر مکمل را دنبال می‌کند. مسیر نخست، توسعه فناوری ساخت افزایشی (Additive Manufacturing) با هدف فراهم‌سازی بستر تولید محصولات نوین و پیشرفته، به‌ویژه در حوزه سوپرآلیاژهاست. این فناوری با فراهم کردن امکان تولید قطعات پیچیده و کاهش محدودیت‌های روش‌های سنتی ساخت، ظرفیت‌های تازه‌ای را پیش روی صنایع پیشرفته قرار می‌دهد.

مسیر دوم نیز بر توسعه تولید سوپرآلیاژها با بهره‌گیری از روش‌ها و فناوری‌های پذیرفته‌شده جهانی متمرکز است؛ مسیری که می‌تواند به توسعه توان داخلی در تولید مواد پیشرفته، کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی و ایجاد ظرفیت‌های جدید در زنجیره ارزش صنایع راهبردی منجر شود.

از سرمایه‌گذاری فناورانه تا خلق ارزش افزوده صنعتی

اهمیت طرح پیشران فولاد مبارکه را باید فراتر از اجرای چند پروژه فناورانه ارزیابی کرد. آنچه این برنامه را به یک اقدام راهبردی تبدیل می‌کند، تلاش برای ایجاد سازوکاری پایدار است که در آن نیازهای واقعی صنعت به فرصت سرمایه‌گذاری برای شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شود و دستاوردهای علمی نیز امکان ورود به چرخه تولید و بازار را پیدا کنند.

از منظر اقتصادی، توسعه فناوری‌های فولاد سبز و سوپرآلیاژها می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های تولید، توسعه محصولات با ارزش‌افزوده بالاتر و تقویت ظرفیت‌های صادراتی را فراهم کند. از منظر فناورانه نیز، پیوند میان صنعت بزرگ و شرکت‌های دانش‌بنیان، فرصت توسعه دانش فنی، بومی‌سازی فناوری‌های پیشرفته و شکل‌گیری محصولات جدید را افزایش می‌دهد.

در سطح راهبردی، ورود هدفمند به حوزه‌هایی همچون فولاد سبز و سوپرآلیاژها، به معنای حرکت به سمت ارتقای جایگاه صنعت فولاد ایران از تولیدکننده محصولات متعارف به بازیگری توانمند در توسعه و تولید فناوری‌های پیشرفته است.

بر این اساس، طرح پیشران توسعه زیست‌بوم نوآوری و فناوری فولاد مبارکه را می‌توان تلاشی برای بازتعریف نقش صنعت بزرگ در اقتصاد دانش‌بنیان کشور دانست؛ الگویی که در آن صنعت، سرمایه و دانش در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا مسیر توسعه فناوری از مرحله ایده و پژوهش تا تولید صنعتی و خلق ارزش اقتصادی کوتاه‌تر شود. تحقق این هدف می‌تواند علاوه بر تقویت توان رقابتی صنعت فولاد، زمینه‌ساز شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش جدید و توسعه فناوری‌های راهبردی در اقتصاد ایران باشد.