پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ به گزارش سازمان زمین‌شناسی آمریکا، ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰۰ هزار تن منیزیت تولید کرده، اما ذخایر منیزیت کشور در جدول این سازمان ۱۰ هزار تن ثبت شده است. در همین گزارش، تولید جهانی منیزیت ۲۱ میلیون تن اعلام شده و چین با ۱۲.۷ میلیون تن بزرگ‌ترین تولیدکننده جهان بوده است.

البته این رقم ذخیره با داده‌های منتشرشده درباره منابع ایران همخوان نیست. به نقل از علی‌رضا گنجی، متخصص مواد معدنی صنعتی، ایران در سال ۲۰۱۸ حدود ۴.۷ میلیون تن ذخیره قطعی و ۷.۱ میلیون تن ذخیره احتمالی منیزیت داشته و بیش از ۳.۳ میلیون تن ذخیره قطعی جدید در سیستان‌وبلوچستان و ۲.۵ میلیون تن در خراسان جنوبی شناسایی شده بود.

با این حال، نمی‌توان صرفا از این اختلاف نتیجه گرفت که ذخایر ایران در آمارهای جهانی پنهان مانده است. USGS در گزارش ۲۰۲۶ خود، اطلاعات ذخایر و منابع را بر مبنای چارچوب طبقه‌بندی مشخصی ارائه می‌کند و تفاوت میان منابع و ذخایر قابل استخراج اقتصادی می‌تواند در مقایسه داده‌ها تعیین‌کننده باشد. بنابراین نخستین مسئله بخش معدن، به‌روزرسانی و استانداردسازی داده‌های اکتشافی منیزیت است؛ بدون این کار، ارزیابی جایگاه واقعی ایران در بازار جهانی دشوار خواهد بود.

شرق ایران؛ کانون اصلی ذخایر

به نقل از مطالعه منتشرشده درباره منابع منیزیت ایران، بخش مهمی از کانسارهای کشور در امتداد کمربندهای افیولیتی شرق و جنوب‌شرق ایران، به‌ویژه در خراسان جنوبی و سیستان‌وبلوچستان، شکل گرفته‌اند. این ذخایر عمدتا با سنگ‌های اولترامافیک و ساختارهای گسلی مرتبط‌اند و در قالب رگه‌ای و استوک‌ورکی دیده می‌شوند.

اهمیت این محدوده در سال‌های اخیر نیز ادامه داشته است. سازمان جهانی مالکیت فکری در سال ۲۰۲۵، سنگ منیزیت سربیشه ایران و سنگ منیزیت زاهدان و خاش ایران را در نظام مبدأ جغرافیایی خود ثبت کرده و بر تمرکز ذخایر منیزیت ایران در خراسان جنوبی و سیستان‌وبلوچستان تأکید کرده است.

ناخالصی‌ها تعیین‌کننده‌اند

در زنجیره منیزیت، افزایش تناژ استخراج به‌تنهایی مزیت ایجاد نمی‌کند. مطالعه‌ای که درباره منیزیت معدن افضل‌آباد شرق ایران در Bulletin of Materials Science منتشر شده، نشان می‌دهد کانسنگ خام به‌دلیل وجود مقدار نامطلوب ناخالصی‌های سیلیسی، پس از کلسیناسیون برای تولید مواد نسوز مناسب نبود. پژوهشگران با استفاده از فلوتاسیون معکوس توانستند میزان ناخالصی‌های سیلیسی را کاهش دهند و منیزیای حاصل را برای کاربرد نسوز مناسب کنند.

داده‌های یک ارائه تخصصی درباره منابع جدید منیزیت ایران نیز نشان می‌دهد کیفیت ذخایر یکسان نیست؛ در نمونه‌های مختلف، MgO از حدود ۹۰ تا بیش از ۹۷ درصد تغییر کرده و میزان SiO₂ و CaO نیز تفاوت محسوسی داشته است. بنابراین نمی‌توان درباره عیار منیزیت ایران یک عدد واحد ارائه کرد؛ ارزش اقتصادی هر معدن به ترکیب شیمیایی، میزان آزادشدگی کانی و امکان حذف ناخالصی‌ها وابسته است.

فرآوری؛ نقطه عبور از سنگ به محصول صنعتی

در ایران تجربه فرآوری منیزیت وجود دارد، اما شواهد موجود نشان می‌دهد این بخش هنوز جای توسعه دارد. به نقل از شرکت تهیه و تولید مواد نسوز کشور، کارخانه تولید منیزیای زینترشده در خراسان جنوبی از سال ۱۹۹۴ با ظرفیت سالانه ۳۰ هزار تن منیزیای زنده‌سوزی‌شده فعالیت می‌کند و این مجموعه در ادامه، واحد گندله‌سازی کلینکرهای منیزیتی و واحد منیزیای الکتروفیوژن را نیز راه‌اندازی کرده است.

در سطح معدن نیز نمونه‌هایی از فرآوری مکانیزه وجود دارد. به نقل از شرکت پرشیا پایا معدن، معدن سلطان‌آباد منیزیت دارای ۴۸۰ هزار تن ذخیره قطعی و حدود ۲.۵ میلیون تن ذخیره قطعی و احتمالی اعلام‌شده است و خط فرآوری آن برای تولید منیزیت دانه‌بندی‌شده با گریدهای حدود ۷۰ تا ۹۴ درصد MgO طراحی شده است.

واردات؛ نشانه‌ای از شکاف زنجیره

آمار تجارت خارجی نشان می‌دهد فاصله میان ظرفیت معدنی و نیاز صنعتی را نمی‌توان نادیده گرفت. بر اساس داده‌های UN Comtrade در پایگاه WITS بانک جهانی، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۸.۹ میلیون کیلوگرم منیزیا و سایر اکسیدهای منیزیم از چین وارد کرده که ارزش آن بیش از ۵.۲ میلیون دلار بوده است. البته کد تعرفه ۲۵۱۹۹۰ تنها به منیزیای حاصل از منیزیت محدود نیست؛ بنابراین این رقم را نمی‌توان معادل دقیق واردات DBM یا ماده اولیه نسوز دانست، اما وابستگی بخشی از بازار ایران به محصول فرآوری‌شده خارجی را نشان می‌دهد.

در مقابل، صادرات همین گروه کالایی از ایران در سال ۲۰۲۴ بسیار محدود بوده و واردکنندگان اصلی آن ترکیه، جمهوری آذربایجان، چین و ازبکستان بوده‌اند. این تفاوت، از منظر زنجیره ارزش، اهمیت بیشتری از میزان خام‌فروشی دارد: ایران ماده معدنی دارد، اما سهم آن در تجارت محصولات فرآوری‌شده منیزیمی همچنان محدود است.

مزیت منیزیت در فرآوری است

برآیند داده‌های معدنی و تجاری نشان می‌دهد مسئله منیزیت ایران را نباید صرفا با افزایش استخراج حل کرد. اختلاف آمار ذخایر، ضرورت تکمیل اکتشاف و استانداردسازی داده‌ها را برجسته می‌کند؛ تفاوت کیفیت کانسنگ‌ها نیز نشان می‌دهد توسعه خطوط پرعیارسازی، به‌ویژه برای حذف ناخالصی‌هایی مانند سیلیس، شرط استفاده از بخش بیشتری از ذخایر است. در مرحله بعد، توسعه ظرفیت تولید DBM و منیزیای با گریدهای تخصصی می‌تواند فاصله میان معدن و صنعت نسوز را کاهش دهد.

از این منظر، مزیت رقابتی ایران در منیزیت نه در فروش سنگ خام، بلکه در شناخت دقیق ذخایر، فرآوری متناسب با مشخصات هر کانسار و اتصال پایدار معادن به زنجیره تولید مواد نسوز فولاد قرار دارد و تجربه تولید DBM در داخل نشان می‌دهد زیرساخت اولیه این زنجیره وجود دارد؛ چالش اصلی، توسعه مقیاس، کیفیت و تنوع محصولات متناسب با نیاز صنعت فولاد است.