پایگاه تحلیلیخبری ایراسین؛ درگیریهای خاورمیانه، جهان را با بحرانی انرژیمحور و کمسابقه روبهرو کرده است؛ بحرانی که ابعاد آن حتی از مجموع دو شوک بزرگ نفتی دهه ۱۹۷۰ نیز فراتر رفته است؛ در مارس ۲۰۲۶، حجم روزانه نفت حذفشده از بازارهای جهانی از اوج اختلالات عرضه در بحرانهای نفتی دهه هفتاد بیشتر شد و همین مسئله زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی را در سراسر جهان بهدنبال داشت.
در مرکز این بحران، گاز مایع یا LPG قرار دارد؛ سوختی که امروز پرکاربردترین انرژی آشپزی در جهان محسوب میشود؛ حدود ۳.۴ میلیارد نفر در کشورهای در حال توسعه از LPG بهعنوان سوخت اصلی پختوپز استفاده میکنند و تا سال ۲۰۲۵، حدود ۳۰ درصد صادرات دریایی LPG جهان از تنگه هرمز عبور میکرد، آسیا بیشترین وابستگی را به این سوخت دارد و نزدیک به ۲.۴ میلیارد نفر در کشورهای در حال توسعه آسیایی برای آشپزی به LPG متکی هستند. هند و اندونزی طی سالهای اخیر با اجرای طرحهای گسترده دسترسی به سوخت پاک، بیش از ۸۰۰ میلیون نفر را از مصرف سوختهای آلایندهای مانند چوب، زغال و نفت سفید دور کردهاند. اکنون حدود ۹۰ درصد خانوارهای اندونزی و ۸۰ درصد خانوارهای هند از LPG برای آشپزی استفاده میکنند، اما هر دو کشور واردکننده خالص این سوخت هستند و بخش مهمی از نیازشان از طریق تولیدکنندگان خاورمیانه تأمین میشود. تنها در سال ۲۰۲۵، حدود دوسوم LPG مصرفی هند از مسیر تنگه هرمز عبور کرده بود.
کمبود LPG و جهش قیمتها
با تشدید درگیریها و کاهش شدید تردد کشتیها در تنگه هرمز، صادرات LPG از این مسیر حدود ۸۰ درصد کاهش یافت و از ۱.۵ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز در مارس ۲۰۲۶ رسید. تقریباً تمام LPG صادراتی خاورمیانه راهی بازار آسیا میشد و حدود ۶۰ درصد آن برای پختوپز خانوارها، رستورانها و مراکز عمومی مصرف میشد؛ حجمی که پاسخگوی نیاز حدود ۸۲۰ میلیون نفر بود. بخش باقیمانده عمدتاً در صنایع پتروشیمی و گرمایش آب مصرف میشد.
هند بیشترین آسیب را از این بحران متحمل شده است. واردات LPG این کشور طی دو ماه نخست درگیریها بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت؛ معادل افتی حدود ۴۳۰ هزار بشکه در روز. دولت هند در واکنش به این وضعیت، پالایشگاههای داخلی را موظف کرد تولید LPG را افزایش دهند و حدود ۱۸۰ هزار بشکه در روز به تولید داخلی اضافه شد. همزمان، دولت سیاستهای مختلفی برای مدیریت مصرف و اولویتبندی تأمین سوخت خانگی اجرا کرد. عرضه LPG به صنایع و مصرفکنندگان تجاری محدود شد تا نیاز خانوارها تأمین شود و احراز هویت دیجیتال در تحویل سیلندرها نیز برای جلوگیری از قاچاق و احتکار گسترش یافت.
با وجود تلاش برای واردات از منابع جایگزین، انتقال LPG از آمریکا به بندر بمبئی حدود ۴۰ روز زمان میبرد، در حالی که انتقال محمولهها از تنگه هرمز تنها ۴ تا ۵ روز طول میکشید. علاوه بر این، ذخایر LPG هند فقط برای حدود ۱۰ روز مصرف کشور کفایت میکند و همین موضوع توان مقابله با بحران را محدود کرده است. گزارشها نشان میدهد بسیاری از مصرفکنندگان تجاری دیگر به حجم پیشین LPG دسترسی ندارند و قیمتها در بازار آزاد بهشدت افزایش یافته است. حتی برخی خانوارها بهدلیل گرانی سوخت یا کمبود عرضه، به استفاده مجدد از چوب و زغال روی آوردهاند.
شوک قیمتی LPG
پیامدهای این بحران تنها به آسیا محدود نمانده و کشورهای آفریقایی نیز تحت فشار شدید قرار گرفتهاند؛ اگرچه غرب آفریقا وابستگی مستقیمی به LPG خلیج فارس ندارد، اما ماهیت جهانی بازار انرژی باعث شد قیمت LPG در این منطقه نیز تا ۷۰ درصد افزایش یابد. در هند و شرق آفریقا نیز قیمتها تا ۹۰ درصد بالاتر از میانگین سال ۲۰۲۵ رسید. این افزایش قیمت، توان خرید میلیونها خانوار را کاهش داده و روند توسعه دسترسی به سوخت پاک را تهدید میکند.
برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد حدود ۴۵ درصد خانوارهای آفریقای جنوب صحرا که از LPG استفاده میکنند، اکنون باید سهم بیشتری از درآمد خود را صرف سوخت آشپزی کنند. برای بسیاری از خانوارهای فقیر، هزینه LPG بیش از ۱۰ درصد درآمد آنها را در بر گرفته و این مسئله احتمال بازگشت به سوختهای سنتی و آلاینده را افزایش داده است. این در حالی است که پیش از بحران، LPG مقرونبهصرفهترین راهکار تأمین سوخت پاک برای بیش از ۶۰ درصد خانوارهای فاقد دسترسی به انرژی پاک در آفریقای جنوب صحرا محسوب میشد.
در واکنش به بحران، دولتها مجموعهای از سیاستهای حمایتی را اجرا کردهاند؛ از جمله تعیین سقف قیمت، افزایش یارانه سوخت، سهمیهبندی LPG و توسعه ذخایر راهبردی. هند و اندونزی همچنین برنامههایی برای گسترش استفاده از اجاقهای برقی و کاهش وابستگی به سوخت وارداتی آغاز کردهاند. در برخی کشورهای آفریقایی نیز حذف مالیات بر تجهیزات پختوپز پاک و توسعه زیرساخت برق در دستور کار قرار گرفته است.
آژانس بینالمللی انرژی نیز برای مقابله با بحران، بزرگترین آزادسازی ذخایر اضطراری نفت در تاریخ خود را آغاز کرده و همزمان ابزارهای تحلیلی جدیدی برای کمک به دولتها در طراحی سیاستهای حمایتی و توسعه دسترسی به سوخت پاک ارائه داده است. این نهاد هشدار داده که ادامه اختلال در تنگه هرمز میتواند امنیت انرژی، سلامت عمومی و روند جهانی گذار به سوختهای پاک را با تهدیدی جدی مواجه کند.
نظر شما