پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ فولاد سبز (Green Steel) به فولادی گفته می‌شود که در فرآیند تولید آن، انتشار گازهای گلخانه‌ای به‌ویژه دی‌اکسید کربن (CO₂) تا حد امکان کاهش یافته یا به سمت خالصِ صفر (Net Zero) حرکت کرده باشد. در روش‌های سنتی تولید فولاد، به‌ویژه در کوره‌های بلند مبتنی بر زغال‌سنگ، حجم زیادی از CO₂ تولید می‌شود. صنعت فولاد در جهان حدود ۷ تا ۹ درصد از انتشار مستقیم دی‌اکسید کربن را به خود اختصاص می‌دهد. فولاد سبز تلاشی است برای حفظ تولید و توسعه صنعتی، در عین کاهش اثرات زیست‌محیطی. یکی از مهم ترین ویژگی‌های فولاد سبز استفاده بیشتر از قراضه و مواد بازیافتی در تولید می باشد.

در ادبیات نوین صنعت، سیاست اقتصاد خطی که براساس شعار Take-Make-Waste (بردار-بساز-دوربریز یا استخراج-تولید-دورریختن) شکل گرفته بود، کنار گذاشته شد و مفاهیم و رویکردهای اقتصاد چرخشی (Circular Economy) جایگزین گردیدند. در این رویکرد ضایعات و پسماندها دیگر «مواد دورریختنی» تلقی نمی‌شوند، بلکه به‌عنوان منابعی ارزشمند که می‌توانند جایگزین بخشی از استخراج مواد اولیه از طبیعت شوند، ملاحظه می شوند.

در رویکرد فولاد سبز، مدیریت پسماند تنها یک الزام زیست‌محیطی نیست، بلکه بخشی از زنجیره خلق ارزش و کاهش ردپای کربن محسوب می‌شود. در فولاد مبارکه، این تغییر پارادایم از طریق حرکت به سمت اقتصاد چرخشی (Circular Economy) دنبال می‌شود. در این رویکرد، تلاش می‌شود پسماندهای تولیدی به‌جای دفن یا دفع، شناسایی، تفکیک، بازیابی و به چرخه تولید بازگردانده شوند. برای نمونه، سرباره‌های فولادسازی پس از فرآوری می‌توانند در صنایع سیمان، راه‌سازی و پروژه‌های عمرانی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین بازیافت قراضه‌های فلزی و بازگرداندن آن‌ها به فرآیند تولید، نیاز به استخراج مواد خام جدید را کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، بازیابی مواد ارزشمند از لجن‌ها، غبارهای صنعتی و سایر پسماندهای فرآیندی، ضمن کاهش حجم ضایعات، بهره‌وری منابع را افزایش می‌دهد. این اقدامات علاوه بر کاهش مصرف انرژی و مواد اولیه، به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و حفظ منابع طبیعی نیز کمک می‌کنند. بنابراین، در فولاد مبارکه مدیریت پسماند از یک رویکرد سنتی مبتنی بر دفع، به یک رویکرد ارزش‌آفرین مبتنی بر بازیافت، بازچرخانی و بازیابی منابع تغییر یافته است. نتیجه این تحول آن است که پسماندها از یک چالش زیست‌محیطی به یک دارایی استراتژیک تبدیل می‌شوند؛ دارایی‌ای که هم به تحقق اهداف فولاد سبز کمک می‌کند و هم مزیت‌های اقتصادی و رقابتی پایداری برای صنعت به همراه دارد.

قراضه؛ کلید کاهش کربن در فولاد

در مسیر حرکت فولاد مبارکه به سمت تولید سبز، فرآوری و بازیافت ضایعات نقشی راهبردی و فراتر از یک فعالیت پشتیبان ایفا می‌کند. امروزه در ادبیات توسعه پایدار، ضایعات دیگر به‌عنوان یک پسماند یا هزینه زیست‌محیطی تلقی نمی‌شوند، بلکه همانطور که اشاره شد به‌عنوان یک منبع ارزشمند و «معدن روی زمین» شناخته می‌شوند که می‌تواند بخشی از نیاز صنایع به مواد اولیه را تأمین کند. هر تن ضایعاتی که پس از فرآوری به چرخه تولید بازمی‌گردد، به معنای کاهش مصرف منابع طبیعی، کاهش استخراج سنگ‌آهن، کاهش حمل و نقل ، کاهش مصرف انرژی و در نهایت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای است. از این منظر، فرآوری ضایعات یکی از مؤثرترین ابزارهای تحقق اهداف کربن‌زدایی و توسعه اقتصاد چرخشی در فولاد مبارکه به شمار می‌رود. با این حال، کاهش ردپای کربنی یک مسئولیت سازمانی است و حاصل عملکرد زنجیره‌ای از واحدها در حوزه‌های تولید، انرژی، محیط زیست، حمل‌ونقل، فناوری و بازیافت است.

بنابراین شاید نتوان یک واحد را به‌تنهایی «کلیدی‌ترین» بخش در این مسیر دانست؛ اما می‌توان با اطمینان گفت که واحد فرآوری ضایعات یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره تولید سبز است، زیرا مستقیماً در تبدیل پسماند به ماده اولیه ارزشمند و کاهش نیاز به منابع بکر نقش‌آفرینی می‌کند. امروز هرچه سهم بازیافت و بازگردانی مواد به چرخه تولید افزایش یابد، ردپای کربنی محصولات فولاد مبارکه کاهش بیشتری خواهد یافت و این دقیقاً همان مسیری است که صنایع پیشرو جهان برای دستیابی به فولاد سبز و تولید پایدار دنبال می‌کنند.

بازیافت قراضه فولادی یکی از موفق‌ترین نمونه‌های تولید فولاد سبز است. تولید فولاد از سنگ‌آهن در کوره بلند معمولاً حدود ۱.۸ تا ۲.۳ تن CO₂ به ازای هر تن فولاد تولید می‌کند؛ در حالی که تولید فولاد با شارژ عمدتاً قراضه در کوره قوس الکتریکی حدود ۰.۴ تا ۰.۸ تن CO₂ به ازای هر تن فولاد انتشار دارد. بنابراین استفاده از قراضه می‌تواند انتشار کربن را بیش از ۶۰ درصد کاهش دهد.

*مدیر فرآوری ضایعات فرایندی شرکت فولاد مبارکه