پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ گزارش جدید آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، نشان می‌دهد بحران اخیر در خاورمیانه بار دیگر آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین جهانی محصولات مبتنی بر هیدروژن را آشکار کرده است؛ محصولاتی که نقش کلیدی در تولید کودهای شیمیایی، صنایع پالایشی و بخش‌های مختلف صنایع شیمیایی دارند؛ این اختلالات نشان می‌دهد اقتصاد جهانی تا چه اندازه به تجارت این محصولات وابسته است و در عین حال، ضرورت تنوع‌بخشی به منابع تأمین و توسعه گزینه‌های جایگزین کم‌کربن بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی هیدروژن

گزارش «بررسی جهانی هیدروژن» (Global Hydrogen Review) تأکید می‌کند درگیری‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه باعث اختلال در تولید، صادرات و مسیرهای حمل‌ونقل محصولات مبتنی بر هیدروژن شده و در نتیجه نوسانات قابل توجهی در بازارهای جهانی ایجاد کرده است؛ این تحولات باعث شده سیاست‌گذاران و فعالان بازار توجه بیشتری به نقش بالقوه هیدروژن و سوخت‌های مبتنی بر آن در تقویت امنیت انرژی در بلندمدت داشته باشند. با این حال، آژانس بین‌المللی انرژی تأکید می‌کند که تولید هیدروژن کم‌کربن هنوز فاصله زیادی با مقیاسی دارد که بتواند در کوتاه‌مدت پاسخگوی چنین بحران‌هایی باشد.

بر اساس این گزارش، تقاضای جهانی هیدروژن در سال ۲۰۲۵ از مرز ۱۰۰ میلیون تن عبور کرده است. در همین حال، تولید هیدروژن کم‌انتشار نیز با رشد ۲۰ درصدی به حدود یک میلیون تن رسیده است. با وجود این رشد، موانع متعددی همچنان روند توسعه این بخش را کند کرده‌اند. هزینه‌های بالای تولید، نبود تقاضای قطعی، پیچیدگی‌های مقرراتی و کمبود زیرساخت‌ها از مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که باعث شده تحقق اهداف تعیین‌شده برای سال ۲۰۳۰ از سوی دولت‌ها با دشواری روبه‌رو شود.

فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی، در این باره می‌گوید بحران کنونی نشان داده است که اقتصادهای جهان تا چه اندازه به تجارت محصولات مبتنی بر هیدروژن وابسته هستند؛ از کودهای شیمیایی گرفته تا سوخت‌ها و مواد اولیه صنعتی است.

به گفته او، خاورمیانه در این زنجیره‌های تأمین نقش کلیدی ایفا می‌کند. بیرول تأکید می‌کند کشورها به دنبال آن هستند که سیستم‌های انرژی خود را انعطاف‌پذیرتر و متنوع‌تر کنند و هیدروژن کم‌کربن می‌تواند در بلندمدت بخشی از این راه‌حل باشد، اما تحقق این هدف نیازمند حمایت سیاستی قوی‌تر و سرعت بسیار بیشتر در توسعه پروژه‌ها است.

شوک قیمتی در بازار جهانی کود

یکی از بخش‌هایی که بیشترین تأثیر را از بحران اخیر پذیرفته، بازار جهانی کودهای شیمیایی است. خاورمیانه حدود یک‌ششم تولید جهانی هیدروژن را در اختیار دارد و در تجارت جهانی محصولاتی مانند آمونیاک، اوره، متانول و فرآورده‌های پالایشی نقش مهمی ایفا می‌کند. اختلال در تولید و صادرات این محصولات، همراه با افزایش قیمت گاز طبیعی و اعمال محدودیت‌های صادراتی، فشار قابل توجهی بر بازارهای جهانی وارد کرده است. طبق این گزارش، قیمت اوره بین ژانویه تا مه ۲۰۲۶ دو برابر شده است؛ موضوعی که می‌تواند هزینه تولید محصولات کشاورزی را افزایش داده و امنیت غذایی، به‌ویژه در اقتصادهایی که وابستگی بالایی به واردات دارند، با خطر مواجه کند.

در حالی که انتظار می‌رود تولید هیدروژن کم‌کربن در سال ۲۰۲۶ به رکورد جدیدی برسد و برای نخستین بار بیش از یک درصد از کل تولید جهانی هیدروژن را تشکیل دهد، روند سرمایه‌گذاری در این بخش در سال ۲۰۲۵ با کاهش سرعت مواجه شده است؛ تأخیر در تصمیم‌های نهایی سرمایه‌گذاری و کاهش تعداد پروژه‌های در دست اجرا نشان می‌دهد توسعه این صنعت همچنان با چالش‌های جدی روبه‌رو است.

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، فهرست پروژه‌های اعلام‌شده برای تولید هیدروژن کم‌کربن تا سال ۲۰۳۰ نسبت به سال گذشته حدود ۲۵ درصد کاهش یافته و به ۲۷ میلیون تن رسیده است. همچنین حجم پروژه‌هایی که به مرحله «تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری» رسیده‌اند یا احتمال بالایی برای بهره‌برداری تا سال ۲۰۳۰ دارند، از حدود ۱۰ میلیون تن در ارزیابی سال گذشته به کمی بیش از ۶ میلیون تن کاهش یافته است. یکی از مهم‌ترین دلایل این روند، نبود تقاضای پایدار و قراردادهای خرید بلندمدت است؛ به‌طوری که در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۲۰ درصد از حجم هیدروژن کم‌کربن در قراردادهای جدید با تعهدات قطعی خرید همراه بوده است.

چین پیشتاز فناوری، اروپا درگیر مقررات

از نظر جغرافیایی، چین همچنان پیشتاز استقرار فناوری الکترولایزر برای تولید هیدروژن است و حدود ۷۵ درصد از تأسیسات جدید در سال ۲۰۲۵ در این کشور نصب شده است. در همین دوره ظرفیت نصب‌شده جهانی به حدود ۴ گیگاوات رسیده که تقریباً دو برابر سال قبل است. با این حال، برای نخستین بار نشانه‌هایی از کاهش سرعت تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید تولید هیدروژن از طریق الکترولیز مشاهده شده است؛ هرچند انتظار می‌رود سیاست‌های حمایتی جدید که در اواخر سال ۲۰۲۵ معرفی شده‌اند، به احیای روند رشد کمک کنند.

در اروپا نیز برنامه‌های حمایتی و الزامات قانونی به پیشبرد برخی پروژه‌ها، به‌ویژه در بخش پالایش، کمک کرده است. با این حال اجرای کند مقررات کلیدی همچنان باعث تأخیر در سرمایه‌گذاری و توسعه ظرفیت‌ها می‌شود. در سایر مناطق از جمله آمریکای شمالی، هند و ژاپن نیز پروژه‌هایی در حال شکل‌گیری است، اما عدم قطعیت در مورد مقررات، مشوق‌های مالی و سطح تقاضای آینده همچنان چالشی جدی محسوب می‌شود.

این گزارش همچنین به ظرفیت‌های بالقوه آفریقا در حوزه هیدروژن کم‌کربن اشاره می‌کند. این قاره از منابع گسترده انرژی‌های تجدیدپذیر برخوردار است و می‌تواند در بلندمدت به یکی از قطب‌های مهم تولید هیدروژن تبدیل شود. با این حال، در حال حاضر تنها حدود ۶ هزار تن هیدروژن کم‌کربن در آفریقا تولید می‌شود و هیچ‌یک از ۳۴ پروژه اعلام‌شده که هدف آن‌ها آغاز بهره‌برداری تا سال ۲۰۳۰ است، هنوز به مرحله تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری نرسیده‌اند.

به اعتقاد آژانس بین‌المللی انرژی، توسعه صنعت هیدروژن در آفریقا می‌تواند به رشد صنعتی، افزایش تولید داخلی کود و ارتقای جایگاه این کشورها در زنجیره ارزش صنایع مختلف از جمله فولادسازی کمک کند. با این حال، تحقق این ظرفیت‌ها به کاهش هزینه‌های تأمین مالی و هماهنگی استراتژی‌های هیدروژن با برنامه‌های گسترده‌تر توسعه اقتصادی بستگی دارد.