پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ مهرداد اکبریان، رئیس انجمن سنگآهن ایران، ، در نشست تخصصی «آینده تأمین سنگآهن صنایع فولادی با تمرکز بر معدنکاری فراسرزمینی» که به همت اندیشکده فولاد آینده برگزار شد، با اشاره به ضرورت نگرانی درباره آینده ذخایر سنگآهن کشور اظهار کرد: نگرانی درباره محدودیت ذخایر سنگآهن، نگرانی درستی است؛ زیرا منابع معدنی ابدی نیستند و توجه به این مسئله میتواند زمینهساز برنامهریزی برای آینده و جلوگیری از غفلت از اقدامات ضروری امروز باشد.
وی افزود: وضعیت ذخایر سنگآهن ایران را باید از سه منظر زمینشناسی، قابلیت برداشت و توجیه اقتصادی بررسی کرد. از منظر زمینشناسی، هنوز اکتشافات کامل در کشور انجام نشده و بخش قابلتوجهی از ظرفیت معدنی ایران ناشناخته باقی مانده است.
به گفته اکبریان، مطالعات اکتشافی در بخش محدودی از مساحت کشور انجام شده و بررسی ذخایر عمیق نیز هنوز به سطح مطلوب نرسیده است؛ بنابراین، احتمال شناسایی ذخایر جدید و قابلتوجه در آینده وجود دارد.
رئیس انجمن سنگآهن ایران با تفکیک ذخایر زمینشناسی از ذخایر قابل برداشت و اقتصادی تصریح کرد: حتی اگر میزان ذخایر زمینشناسی کشور بسیار بیشتر از برآوردهای فعلی باشد، نمیتوان تمام آن را بهعنوان منابع قابل استفاده امروز در نظر گرفت. بخشی از ذخایر ممکن است با پیشرفت فناوری، تغییر شرایط اقتصادی و توسعه روشهای معدنکاری در آینده قابلیت بهرهبرداری پیدا کنند.
اکبریان با تفکیک ذخایر زمینشناسی از ذخایر قابل برداشت و اقتصادی تصریح کرد: حتی اگر میزان ذخایر زمینشناسی کشور بسیار بیشتر از برآوردهای فعلی باشد، نمیتوان تمام آن را بهعنوان منابع قابل استفاده امروز در نظر گرفت. بخشی از ذخایر ممکن است با پیشرفت فناوری، تغییر شرایط اقتصادی و توسعه روشهای معدنکاری در آینده قابلیت بهرهبرداری پیدا کنند. از این منظر، میزان ذخایر اقتصادی سنگآهن کشور و روند برداشت از آن، ضرورت برنامهریزی بلندمدت برای تأمین مواد اولیه را نشان میدهد.
ضرورت توسعه فناوری و معدنکاری عمیق
وی با تأکید بر اینکه بخشی از ذخایر قابل برداشت کشور هنوز توجیه اقتصادی ندارند، گفت: توسعه فناوریهای فرآوری و صنایع معدنی میتواند امکان استفاده از سنگآهنهای کمعیار، هماتیتی و دارای ناخالصی بیشتر را فراهم کند. همچنین، حرکت به سمت معدنکاری عمیقتر، استفاده از روشهای زیرزمینی و بهرهگیری از ماشینآلات تخصصی، از جمله راهکارهایی است که میتواند هزینه تمامشده استخراج را تعدیل و بخشی از ذخایر غیراقتصادی را به منابع اقتصادی تبدیل کند.
وی با اشاره به تجربه معدنکاری عمیق در برخی کشورهای جهان افزود: در حالی که در ایران بسیاری از معادن در عمقهای محدود فعالیت میکنند، در برخی کشورها معدنکاری در عمقهای بسیار بیشتر نیز انجام میشود. توسعه معدنکاری عمیق و استفاده از روشهای زیرزمینی میتواند بخشی از ذخایری را که با روشهای متعارف قابلیت بهرهبرداری ندارند، در دسترس قرار دهد. البته انتخاب روش معدنکاری باید متناسب با ویژگیهای زمینشناسی، مقیاس معدن و شرایط اقتصادی آن صورت گیرد.
اکبریان ماشینآلات را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر هزینه تمامشده معدنکاری دانست و اظهار کرد: در بسیاری از معادن کوچک و متوسط و حتی بخشی از معادن بزرگ کشور، از ماشینآلات عمومی استفاده میشود؛ در حالی که معدنکاری به تجهیزات تخصصی متناسب با نوع سنگ، مقیاس عملیات و شرایط معدن نیاز دارد. توسعه ماشینآلات تخصصی، تأمین قطعات، خدمات فنی و زیرساختهای مرتبط با آن، میتواند بهرهوری معادن را افزایش دهد و هزینههای استخراج را کاهش دهد.
اکتشاف؛ مسئولیتی بلندمدت برای دولت و بخش معدن
وی با تأکید بر نقش دولت در توسعه اکتشافات معدنی تصریح کرد: انجام مطالعات پایه زمینشناسی و اکتشافات اولیه، از وظایفی است که دولت باید برای آن برنامهریزی و سرمایهگذاری کند. نتایج این مطالعات نیز باید در اختیار بهرهبرداران و بخش خصوصی قرار گیرد تا امکان توسعه فعالیتهای اکتشافی و معدنی فراهم شود.
رئیس انجمن سنگآهن ایران خاطرنشان کرد: اکتشافات معدنی، موضوعی کوتاهمدت نیست و باید با برنامهریزی چنددههای دنبال شود. شناسایی ذخایر عمیق و ناشناخته کشور، علاوه بر تأمین نیازهای امروز، مسئولیتی در قبال نسلهای آینده محسوب میشود.
اکبریان همچنین با اشاره به تأثیر سیاستهای دولتی بر اقتصاد معدن گفت: حقوق دولتی، مقررات و محدودیتهای مرتبط با اکتشاف و بهرهبرداری میتوانند بر قیمت تمامشده استخراج اثر بگذارند. اگر شرایط اقتصادی فعالیتهای معدنی بهگونهای باشد که امکان سودآوری و سرمایهگذاری مجدد فراهم نشود، توسعه اکتشاف و افزایش ظرفیت تولید نیز با محدودیت مواجه خواهد شد.
معدن و فولاد؛ دو حلقه از یک زنجیره
وی با تأکید بر ضرورت نگاه زنجیرهای به صنعت معدن و فولاد اظهار کرد: معدن باید بهعنوان تأمینکننده مواد اولیه صنعت کشور و در ارتباط با زنجیره فولاد دیده شود. اگر معدن و فولاد بهصورت دو بخش کاملاً مستقل از یکدیگر تحلیل شوند، در ادامه با محدودیتهایی مواجه خواهیم شد که حل آنها بهسادگی امکانپذیر نیست.
رئیس انجمن سنگآهن ایران ادامه داد: انتظار تأمین مستمر، پایدار و ارزانقیمت مواد اولیه برای صنایع فولادی، بدون فراهم کردن امکان سودآوری و توسعه در بخش معدن، با واقعیتهای اقتصادی این صنعت سازگار نیست. معدن برای توسعه اکتشاف، افزایش تولید و ارتقای فناوری به منابع مالی نیاز دارد و این منابع باید از محل فعالیت اقتصادی و سرمایهگذاری تأمین شوند.
اکبریان با اشاره به روند توسعه تولید فولاد کشور گفت: افزایش ظرفیت تولید فولاد ایران در سالهای گذشته بدون اتکا به واردات سنگآهن، نشان میدهد که زنجیره داخلی توانسته نیازهای خود را از منابع داخلی تأمین کند. از این منظر، صادرات مواد معدنی را باید در چارچوب توازن عرضه و تقاضای داخلی و متناسب با نیازهای زنجیره فولاد بررسی کرد.
وی با اشاره به محدودیت منابع انرژی، سرمایهگذاری و زیرساختها در کشور افزود: اکنون باید درباره نحوه تخصیص منابع و اولویتهای توسعه در زنجیره فولاد تصمیمگیری شود. این پرسش مطرح است که منابع محدود کشور تا چه اندازه باید به توسعه ظرفیتهای فولادی و تولید محصولات با کیفیت بالاتر اختصاص یابد و چه میزان از آن باید صرف توسعه زیرساختهای معدنی، اکتشاف و افزایش ظرفیت تأمین مواد اولیه شود.
معدن؛ بخشی با ظرفیت تطبیق بیشتر در شرایط محدودیت انرژی
اکبریان با اشاره به شرایط تولید فولاد پس از آسیبهای واردشده به برخی واحدهای صنعتی کشور اظهار کرد: در ابتدای سال، برآوردهایی از کاهش قابلتوجه تولید فولاد مطرح بود، اما روند بازیابی ظرفیتها و بازگشت واحدهای آسیبدیده به مدار تولید، شرایط را بهبود داده است. این روند نشان میدهد که بخشی از ظرفیت تولید کشور در حال احیا است و میتوان انتظار داشت میزان کاهش تولید نسبت به برآوردهای اولیه محدودتر شود.
وی در ادامه با مقایسه شرایط معدن و فولاد در مواجهه با محدودیتهای انرژی گفت: صنعت فولاد در شرایط کمبود برق و گاز، حساسیت و شکنندگی بیشتری دارد؛ در حالی که بخش معدن، با وجود مشکلاتی مانند تأمین سوخت، ماشینآلات، نقدینگی و سرمایه در گردش، از قابلیت تطبیق بیشتری با شرایط محدودیت برخوردار است و میتواند در برخی وضعیتها فعالیت خود را ادامه دهد.
رئیس انجمن سنگآهن ایران با تأکید بر ضرورت توسعه همزمان ظرفیتهای معدنی و اکتشافی کشور خاطرنشان کرد: آینده تأمین سنگآهن ایران به سرمایهگذاری، توسعه فناوری، تکمیل صنایع معدنی، استفاده از روشهای نوین استخراج و اصلاح شرایط اقتصادی فعالیتهای معدنی وابسته است. در کنار این اقدامات، معدنکاری فراسرزمینی نیز میتواند در چارچوب راهبرد تأمین پایدار مواد اولیه مورد توجه قرار گیرد؛ راهبردی که باید با شناخت دقیق ظرفیتهای داخلی، نیازهای زنجیره فولاد و محدودیتهای سرمایهگذاری کشور تدوین شود.
معدنکاری فراسرزمینی
اکبریان با اشاره به تجربه بررسی معدنکاری فراسرزمینی در افغانستان اظهار کرد: معدنکاری فراسرزمینی به هیچ عنوان جایگزین معدنکاری داخلی نیست و نباید توسعه فعالیتهای خارج از کشور را به معنای کاهش سرمایهگذاری در معادن داخلی دانست. این رویکرد میتواند در چارچوب تنوعبخشی به بازارها، محصولات و کیفیت مواد اولیه دنبال شود و در کنار منافع اقتصادی، زمینه تحقق برخی اهداف راهبردی را نیز فراهم کند.
وی افزود: یکی از اشتباهات رایج در بررسی پروژههای معدنی خارج از کشور، آغاز ارزیابی از میزان ذخیره و عیار سنگآهن است؛ در حالی که این اطلاعات باید در مراحل پایانی بررسی قرار گیرد. در معدنکاری فراسرزمینی، ابتدا باید شرایط حقوقی و قانونی، ثبات سیاسی، قابلیت اتکای دولت میزبان، زیرساختهای حملونقل و لجستیک، فاصله جغرافیایی، شرایط فعالیت در بافت بومی و در نهایت قیمت تمامشده مورد ارزیابی قرار گیرد. بررسی تجربه افغانستان نشان داد که صرف برخورداری از ذخایر مناسب، تضمینکننده توجیه اقتصادی و امکان اجرای یک پروژه معدنی نیست.
رئیس انجمن سنگآهن ایران با اشاره به بررسیهای انجامشده درباره افغانستان ادامه داد: این کشور از نظر جغرافیایی به ایران نزدیک است و در نگاه نخست، ورود به فعالیتهای معدنی آن آسان به نظر میرسد؛ اما واقعیتهای اجرایی و اقتصادی شرایط متفاوتی را نشان میدهد. نبود زیرساختهای کافی، دشواریهای حقوقی و نبود چارچوب حکمرانی و تعهدات قابل اتکای بلندمدت، ریسک سرمایهگذاری را افزایش میدهد. همچنین، هزینه ایجاد زیرساختهایی مانند جاده، برق و سایر امکانات موردنیاز معدن، بر قیمت تمامشده محصول اثر قابلتوجهی میگذارد.
اکبریان تصریح کرد: در بررسی پروژههای افغانستان، مشخص شد که هزینه تمامشده سنگآهن در شرایط فعلی با هزینه تولید در داخل کشور قابل رقابت نیست. بنابراین، اگر سرمایهگذار بخش خصوصی بخواهد منابع مالی و ظرفیت اجرایی خود را به یک پروژه معدنی اختصاص دهد، باید این پرسش را مطرح کند که آیا سرمایهگذاری در چنین پروژهای نسبت به توسعه معادن داخلی توجیه بیشتری دارد یا خیر. این ارزیابی درباره شرایط فعلی است و به معنای رد همیشگی ظرفیتهای معدنی افغانستان نیست.
وی با اشاره به تفاوت شرایط کشورهای هدف معدنکاری فراسرزمینی گفت: قزاقستان از نظر برخورداری از ذخایر مناسب، کیفیت سنگآهن و ثبات بیشتر ساختار حکمرانی، شرایط متفاوتی نسبت به افغانستان دارد و امکان شکلگیری قراردادهای بلندمدت و تعهدات قابل اتکاتر در آن فراهم است. با این حال، فاصله جغرافیایی و هزینههای حملونقل، از مهمترین چالشهای فعالیت در این کشور به شمار میرود و باید در محاسبات اقتصادی پروژه لحاظ شود.
رئیس انجمن سنگآهن ایران با تأکید بر ضرورت پرهیز از یکساننگری در پروژههای فراسرزمینی اظهار کرد: شرایط سرمایهگذاری در کشورهایی مانند افغانستان، قزاقستان و کشورهای آفریقایی تفاوتهای اساسی دارد. در برخی کشورها، ورود به معدنکاری مستلزم سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها، توسعه مسیرهای حملونقل، ایجاد امکانات بندری و ارائه خدمات به مناطق معدنی است؛ بنابراین، نمیتوان برای همه کشورها یک الگوی واحد سرمایهگذاری در نظر گرفت.
تنوعبخشی به مدلهای سرمایهگذاری در معدنکاری فراسرزمینی
اکبریان با اشاره به ضرورت تنوعبخشی به مدلهای سرمایهگذاری در معدنکاری فراسرزمینی خاطرنشان کرد: فعالیت در این حوزه الزاماً به معنای مالکیت کامل یک معدن و تأمین تمام سرمایه پروژه نیست. میتوان از ظرفیتهایی مانند مشارکت در سهام شرکتهای معدنی، قراردادهای بلندمدت خرید محصول، همکاری در عملیات پیمانکاری و مشارکت در پروژههای موجود استفاده کرد. این مدلها میتوانند در برخی شرایط، ریسک سرمایهگذاری را کاهش دهند و امکان دسترسی به مواد اولیه را فراهم کنند.
وی افزود: اجرای پروژههای بزرگ فراسرزمینی، بهویژه در کشورهایی که زیرساختهای محدودی دارند، به سرمایهگذاری سنگین و برنامهریزی بلندمدت نیازمند است. در چنین شرایطی، صرف برخورداری از ذخایر معدنی قابلتوجه نمیتواند موفقیت پروژه را تضمین کند و توسعه زیرساختها، تأمین مالی و مدیریت ریسکهای اجرایی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رئیس انجمن سنگآهن ایران با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان سیاستگذاری و فعالیت بخش خصوصی گفت: توسعه معدنکاری فراسرزمینی به حمایت و هماهنگی نهادهای حاکمیتی، اصلاح قوانین و ایجاد بسترهای مناسب برای سرمایهگذاری نیاز دارد. در کنار دیپلماسی سیاسی و اقتصادی، توجه به دیپلماسی معدنی نیز ضروری است تا زمینه شکلگیری قراردادهای پایدار و بهرهگیری از ظرفیتهای معدنی کشورهای هدف فراهم شود.
اکبریان در پایان تأکید کرد: معدنکاری فراسرزمینی زمانی میتواند به راهبردی مؤثر برای تأمین مواد اولیه تبدیل شود که با بررسی دقیق شرایط کشور میزبان، ارزیابی اقتصادی پروژهها، انتخاب مدل مناسب سرمایهگذاری و حمایت هدفمند از بخش خصوصی همراه باشد. در غیر این صورت، فرصتهای معدنی بالقوه ممکن است به پروژههایی پرهزینه و کمبازده تبدیل شوند.
نظر شما