پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ نشست تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» به میزبانی اندیشکده فولاد آینده در حاشیه بیست‌وهشتمین نمایشگاه بین‌المللی فولاد برگزار شد. در این نشست راهبردهای توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری و خلق ارزش در صنعت فولاد را بررسی شد.
در این پنل تخصصی که با حضور سید سروش قاضی نوری، رییس موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، مهدی الیاسی،مشاور عالی معاون علمی،فناوری و اقتصاد دانش بنیان، بابک صفاری،معاون پژوهشی دانشگاه اصفهان محمدرضا شریفی، معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه، بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران و محمد ناظمی هرندی، مدیرعامل شرکت فنی مهندسی فولاد مبارکه برگزار شد.
صنعت فولاد ایران باید از قدرت تولید به مالکیت فناوری برسد
محمدرضا شریفی، معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه، در نشست تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد فناورانه در صنعت فولاد کشور اظهار کرد: صنعت فولاد ایران با وجود دستیابی به جایگاه قابل‌توجه در تولید جهانی، برای ارتقای جایگاه خود در عرصه فناوری باید از تمرکز بر خرید تجهیزات و بهره‌برداری از آن‌ها عبور کند و به سمت توسعه دانش فنی، خلق ارزش از فناوری و دستیابی به مالکیت فناوری حرکت کند.
وی با اشاره به جایگاه ایران در میان تولیدکنندگان فولاد جهان افزود: بررسی وضعیت صنعت فولاد کشور نشان می‌دهد که تمرکز اصلی در سال‌های گذشته بر توسعه ظرفیت تولید و بهره‌برداری از تجهیزات بوده است؛ درحالی‌که دستیابی به قدرت تولید، لزوماً به معنای برخورداری از توانمندی فناورانه و جایگاه متناسب در زنجیره جهانی فناوری نیست.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با تشریح مراحل تحول صنعت فولاد تصریح کرد: می‌توان مسیر توسعه این صنعت را در چند مرحله شامل ایجاد ظرفیت‌های تولیدی، بهبود عملکرد و پایداری تولید و در نهایت فناور شدن و دستیابی به مالکیت فناوری تعریف کرد. عبور از مراحل اولیه و ورود به مرحله توسعه فناوری، مستلزم تغییر نگاه بنگاه‌ها به نقش دانش فنی در فرآیند تولید و ارزش‌آفرینی صنعتی است.
شریفی ادامه داد: در سال‌های گذشته، بخش قابل‌توجهی از اقدامات در صنعت فولاد کشور و به‌ویژه گروه فولاد مبارکه بر خرید تجهیزات و دستیابی به دانش بهره‌برداری از آن‌ها متمرکز بوده است؛ به این معنا که تجهیزات تأمین شده‌اند و سپس با توسعه دانش بهره‌برداری، افزایش تولید و ارتقای بهره‌وری دنبال شده است. این رویکرد دستاوردهای مهمی به همراه داشته، اما برای ورود به مرحله جدید توسعه صنعتی کافی نیست.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر این رویکرد خاطرنشان کرد: نگاه امروز گروه فولاد مبارکه، حرکت به سمت ارزش‌آفرینی از دانش و فناوری است؛ رویکردی که صرفاً به استفاده بهتر از تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه بر توسعه توانمندی‌های فناورانه و ایجاد ارزش اقتصادی از دانش فنی تمرکز دارد.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با اشاره به چالش‌های پیش‌روی توسعه فناوری در صنعت فولاد گفت: در این مسیر، پرسش‌های مهمی مطرح است؛ از جمله اینکه آیا باید تمام فناوری‌های مورد نیاز صنعت را بومی‌سازی کنیم و آیا دستیابی به مالکیت فناوری مستلزم قطع ارتباط با صاحبان فناوری در جهان است؟ پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند بررسی دقیق ظرفیت‌های داخلی، نیازهای راهبردی صنعت و الزامات تعاملات فناورانه بین‌المللی است.
شریفی تأکید کرد: هدف، صرفاً افزایش توان بهره‌برداری از فناوری‌های موجود نیست، بلکه باید با اتخاذ رویکردی راهبردی، زمینه توسعه دانش فنی، خلق ارزش اقتصادی از فناوری و حرکت تدریجی به سمت مالکیت فناوری‌های کلیدی فراهم شود؛ مسیری که می‌تواند جایگاه صنعت فولاد ایران را از یک تولیدکننده بزرگ به بازیگری مؤثرتر در عرصه فناوری ارتقا دهد.
مسیر دستیابی به فناوری از کپی‌برداری آغاز می‌شود، اما به آن محدود نمی‌ماند
بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، در نشست تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» با تشریح روند شکل‌گیری و توسعه صنعت فولاد کشور اظهار کرد: صنعت فولاد ایران در آغاز فعالیت خود، به دلیل محدودبودن زیرساخت‌های صنعتی و دانش فنی داخلی، مصرف‌کننده فناوری بود و توسعه این صنعت عمدتاً از مسیر خرید تجهیزات، نصب و راه‌اندازی کارخانه‌ها و استفاده از فناوری‌های خارجی دنبال می‌شد.
وی با اشاره به روند توسعه صنعت فولاد کشور افزود: با فراهم‌شدن زمینه ورود بخش خصوصی به صنعت فولاد، به‌ویژه پس از اصلاح قانون مربوط در سال ۱۳۸۵، به‌تدریج ظرفیت‌های جدیدی برای توسعه فعالیت‌های صنعتی و حرکت به سمت ارتقای کیفیت محصولات و بهبود فرآیندهای تولید شکل گرفت.
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران با تأکید بر تفاوت میان بهره‌برداری از فناوری و دستیابی به دانش فنی آن تصریح کرد: فناوری صرفاً به ماشین‌آلات و تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه دانش طراحی فرآیندها، شناخت مواد اولیه، انتخاب روش‌های تولید و توانایی ایجاد تغییرات متناسب با نیازهای صنعتی را نیز در بر می‌گیرد. برای مثال، تولید محصولات پیشرفته‌ای مانند ورق‌های الکتریکی به فرآیندهای پیچیده و کنترل دقیق شرایط تولید نیاز دارد و دستیابی به این توانمندی‌ها مستلزم توسعه دانش فنی در کنار تأمین تجهیزات است.
سبحانی ادامه داد: در زنجیره فولاد، از فرآوری سنگ‌آهن و شناخت ویژگی‌های مواد معدنی تا طراحی فرآیندهای تولید و ساخت محصولات نهایی، مجموعه‌ای از دانش‌ها و فناوری‌های تخصصی مورد نیاز است. ممکن است تجهیزات یک کارخانه را از سازندگان خارجی تهیه کنیم، اما این موضوع به‌تنهایی به معنای برخورداری از فناوری نیست؛ دستیابی به فناوری زمانی محقق می‌شود که بتوانیم فرآیندها را بشناسیم، آن‌ها را متناسب با نیازهای خود تغییر دهیم و به‌تدریج توانایی طراحی و توسعه راهکارهای جدید را به دست آوریم.
وی با اشاره به نقش یادگیری و الگوبرداری در مسیر توسعه فناوری خاطرنشان کرد: ورود به عرصه فناوری معمولاً با یادگیری از تجربه‌های موجود و الگوبرداری از راهکارهای موفق آغاز می‌شود؛ اما این مرحله باید مقدمه‌ای برای کسب دانش عمیق‌تر و توسعه توان طراحی باشد. هدف نهایی آن است که صنعت بتواند بر اساس شناخت فنی خود، نیازهای جدید را تعریف کند و برای رفع آن‌ها راهکارهای مستقل ارائه دهد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران در ادامه، توسعه ظرفیت تجهیزات را نمونه‌ای از اهمیت دانش فنی دانست و گفت: برای افزایش ظرفیت یک تجهیز، صرفاً نمی‌توان به تغییر یک بخش از ماشین‌آلات اکتفا کرد؛ بلکه باید محدودیت‌های فنی مجموعه، از جمله ظرفیت تجهیزات جانبی، استحکام سازه‌ها، ستون‌ها و فونداسیون، به‌صورت یکپارچه بررسی شود. برای مثال، افزایش ظرفیت یک تجهیز به ۲۵۰ تن ممکن است مستلزم تقویت بخش‌های مختلف مجموعه و انجام سرمایه‌گذاری‌های مکمل باشد. چنین تصمیمی بدون شناخت فنی و تسلط بر ارتباط میان اجزای سیستم امکان‌پذیر نیست.
سبحانی تأکید کرد: دستیابی به این سطح از توانمندی، حاصل یادگیری مستمر، کسب دانش فنی و حرکت تدریجی از بهره‌برداری از تجهیزات به سمت شناخت، اصلاح و توسعه فناوری است. صنعت فولاد ایران برای عبور از مرحله مصرف‌کنندگی فناوری، باید این مسیر را به‌صورت هدفمند دنبال کند تا در نهایت، علاوه بر تولید محصولات رقابتی، توانایی توسعه فناوری‌های مورد نیاز خود را نیز به دست آورد.
مسئله توسعه فناوری فولاد، مسئله یک بنگاه نیست
مهدی الیاسی، مشاور عالی معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، در پنل تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» با تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه صنعت فولاد به فناوری، گفت: مسئله امروز صنعت فولاد ایران، صرفاً توسعه فناوری در یک بنگاه نیست، بلکه شکل‌گیری یک اکوسیستم فناورانه در سطح صنعت است.
او با اشاره به اینکه بخشی از نقدهای مطرح‌شده درباره وضعیت فناوری در صنعت فولاد، به بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود توجه کافی ندارد، اظهار کرد: در ارزیابی عملکرد صنایع، باید پرسید آیا سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده توانسته‌اند به بهره‌برداری مناسب، بازگشت سرمایه و دستیابی به ظرفیت تولید قابل‌قبول منجر شوند یا خیر.
الیاسی با بیان اینکه برخورداری از ظرفیت اسمی، به‌تنهایی به معنای دستیابی به تولید اقتصادی نیست، افزود: در بسیاری از صنایع کشور، سرمایه‌گذاری‌های سنگینی انجام شده، اما ظرفیت‌های ایجادشده به سطح مطلوب بهره‌برداری نرسیده‌اند. این موضوع در صنایعی مانند کاشی نیز قابل مشاهده است و نشان می‌دهد که دانش فنی و فناوری، تنها به خرید تجهیزات و ایجاد ظرفیت تولید محدود نمی‌شود.
وی ادامه داد: تا زمانی که یک صنعت از مقیاس تولید مناسب برخوردار نباشد، صحبت از توسعه فناوری نیز با محدودیت مواجه خواهد بود. در عین حال، حتی در صنایع دارای ظرفیت تولید، همچنان زمینه گسترده‌ای برای ارتقای فناوری در حوزه بهره‌برداری، افزایش کیفیت، بهبود زمان‌بندی تولید، هوشمندسازی و استفاده بهینه از منابع وجود دارد.
مشاور عالی معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان با اشاره به محدودیت منابع مالی بنگاه‌ها تصریح کرد: در شرایطی که سهامداران و سرمایه‌گذاران صنایع مختلف، از جمله صنعت فولاد، منابع قابل‌توجهی را به ایجاد ظرفیت اختصاص داده‌اند، نمی‌توان همواره انتظار داشت که سرمایه‌گذاری‌های جدید، راه‌حل اصلی مشکلات باشد. بخشی از ظرفیت‌های موجود باید از طریق بهبود بهره‌برداری و ارتقای عملکرد اقتصادی فعال شود.
الیاسی با طرح این پرسش که آیا توسعه فناوری باید صرفاً در سطح شرکت‌ها دنبال شود یا در مقیاس کل صنعت، گفت: فناوری در بسیاری از موارد، موضوعی فراتر از توان و مسئولیت یک بنگاه اقتصادی است. ممکن است یک شرکت بزرگ در حوزه‌ای توانمند باشد، اما توسعه فناوری در سطح یک صنعت به همکاری میان شرکت‌ها، ظرفیت‌های دانش‌بنیان و شکل‌گیری سازوکارهای مشترک نیاز دارد.
وی با اشاره به تجربه فعالیت خود در دولت افزود: در سال‌های گذشته، توجه زیادی به ایجاد و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان شده است، اما لازم است در کنار این رویکرد، به همکاری جمعی شرکت‌های بزرگ صنعتی برای توسعه فناوری‌های موردنیاز هر صنعت نیز توجه شود.
او تأکید کرد: کشوری که در یک صنعت به توسعه فناوری دست پیدا می‌کند، به اکوسیستمی نیاز دارد که در آن شرکت‌های بزرگ بتوانند یاد بگیرند، همکاری کنند و در عین حال، در بازار محصولات با یکدیگر رقابت داشته باشند.
الیاسی با اشاره به مفهوم «همکاری فناورانه پیش‌رقابتی» (Pre-competitive Technology Collaboration) خاطرنشان کرد: یکی از ظرفیت‌های مهم برای توسعه فناوری، آن است که شرکت‌های یک صنعت در حوزه‌های مشترک فناورانه همکاری کنند و پس از توسعه این ظرفیت‌ها، در تولید و عرضه محصولات با یکدیگر رقابت داشته باشند.
وی در پایان تأکید کرد: توسعه فناوری در صنعت فولاد را نباید صرفاً مسئله یک شرکت یا یک بنگاه اقتصادی دانست؛ بلکه این موضوع به همکاری در سطح صنعت، شکل‌گیری اکوسیستم فناورانه و تعریف سازوکارهای مشترک برای پاسخ‌گویی به نیازهای فناوری کشور وابسته است.
نظر شما