پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی، محدودیت دسترسی به مواد اولیه و افزایش نااطمینانی‌های اقتصادی، ضرورت بازنگری در الگوهای تولید و مصرف را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، اقتصاد چرخشی با تأکید بر استفاده حداکثری از منابع، کاهش اتلاف و بازگرداندن مواد به چرخه تولید، می‌تواند به یکی از ابزارهای مهم افزایش تاب‌آوری صنایع سنگین، به‌ویژه صنعت فولاد، تبدیل شود.

فردین اسکافی، رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار ایراسین، با تشریح ابعاد مدیریتی و اقتصادی این رویکرد، به نقش اقتصاد چرخشی در افزایش تاب‌آوری صنایع، ارتقای اعتبار شرکت‌ها، توسعه هم‌افزایی در هلدینگ‌های صنعتی، کاهش هزینه‌های تولید و ضرورت حمایت‌های نهادی پرداخت.

اقتصاد چرخشی؛ راهبردی برای تاب‌آوری صنایع در برابر بحران منابع

اسکافی با اشاره به اهمیت گذار از اقتصاد خطی به اقتصاد چرخشی در صنایع سنگین و راهبردی اظهار کرد: برای بررسی تأثیر اقتصاد چرخشی بر تاب‌آوری صنایع، ابتدا باید این مفهوم را از منظر مدیریت صنعتی مورد توجه قرار دهیم. اقتصاد چرخشی از حدود سال ۲۰۰۵ وارد ادبیات مدیریت صنعتی شد و پس از سال ۲۰۱۵، اهمیت بیشتری پیدا کرد. در سال ۲۰۱۸ نیز مؤسسه استاندارد بریتانیا استانداردی در این حوزه منتشر کرد و سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) با تشکیل کمیته فنی ۳۲۳، تدوین استانداردهای مرتبط با اقتصاد چرخشی را در دستور کار قرار داد.

وی افزود: مجموعه استانداردهای ۵۹۰۰۰ در همین چارچوب تدوین شده است و توسعه این استانداردها نشان می‌دهد که اقتصاد چرخشی به‌تدریج به یکی از موضوعات مهم در مدیریت پایدار سازمان‌ها تبدیل شده است.

اسکافی تصریح کرد: آنچه در سال‌های اخیر توجه جهانی به اقتصاد چرخشی را افزایش داده، بحران‌هایی است که تأمین منابع و فعالیت کسب‌وکارها را با محدودیت مواجه کرده‌اند. همه‌گیری کووید ۱۹، جنگ روسیه و اوکراین و تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، زنجیره‌های تأمین جهانی را تحت تأثیر قرار داده‌اند و موجب شده‌اند سازمان‌ها برای دسترسی مطمئن‌تر به منابع، به‌دنبال راهکارهای جایگزین باشند.

وی ادامه داد: اقتصاد چرخشی یک پارادایم مدیریتی است که به سازمان‌ها کمک می‌کند بهره‌وری و دسترسی به منابع را بهبود دهند. بنابراین، نباید آن را صرفاً رویکردی محیط‌زیستی برای مدیریت پسماند دانست؛ بلکه اقتصاد چرخشی راهبردی برای ارتقای تاب‌آوری سازمان‌ها در برابر محدودیت منابع، اختلال در زنجیره تأمین و نوسانات محیط کسب‌وکار است. این موضوع در صنایعی مانند فولاد که به تأمین مستمر مواد اولیه و مصرف گسترده منابع وابسته‌اند، اهمیت بیشتری دارد.

فردین اسکافی، رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران

عملکرد چرخشی؛ عاملی مؤثر بر اعتبار و جذابیت سرمایه‌گذاری شرکت‌ها

رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران، در تشریح نقش بازیافت و فرآوری ضایعات در ارتقای اعتبار شرکت‌های بزرگ صنعتی گفت: امروزه ارزیابی عملکرد پایدار کسب‌وکارها به یکی از موضوعات مهم در فضای سرمایه‌گذاری تبدیل شده است. شاخص‌های محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) به سرمایه‌گذاران و سایر ذی‌نفعان کمک می‌کنند عملکرد شرکت‌ها را فراتر از شاخص‌های مالی و تولیدی ارزیابی کنند.

وی افزود: هر اندازه سازمان‌ها بتوانند عملکرد خود را در حوزه اقتصاد چرخشی و محیط زیست بر اساس شاخص‌های مشخص، قابل‌اندازه‌گیری و قابل‌اثبات بهبود دهند، امکان تقویت جایگاه آن‌ها در ارزیابی‌های پایداری افزایش می‌یابد. چنین عملکردی می‌تواند جذابیت شرکت‌ها را برای سرمایه‌گذاری نیز تقویت کند.

اسکافی تصریح کرد: اقتصاد چرخشی از این منظر اهمیت دارد که به شرکت‌ها کمک می‌کند استفاده از منابع را بهینه کنند، اتلاف مواد را کاهش دهند و عملکرد محیط‌زیستی خود را بهبود بخشند. در نتیجه، بازیافت و فرآوری ضایعات نباید صرفاً اقدامی برای کاهش پسماند تلقی شود؛ بلکه می‌تواند بخشی از راهبرد کلان شرکت برای ارتقای اعتبار، بهبود عملکرد پایدار و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری باشد.

همزیستی صنعتی؛ ظرفیت پنهان هلدینگ‌های بزرگ

اسکافی با اشاره به ظرفیت هلدینگ‌های صنعتی برای ایجاد زیرساخت‌های مدیریت چرخه حیات محصولات بیان کرد: در ادبیات اکولوژی صنعتی، مفهومی با عنوان همزیستی صنعتی (Industrial Symbiosis) مطرح است. در این الگو، اجزای مختلف یک اکوسیستم صنعتی به‌گونه‌ای در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند که خروجی یک واحد بتواند به‌عنوان ورودی یا خوراک واحدی دیگر استفاده شود.

وی افزود: در چنین ساختاری، اتلاف منابع و تولید پسماند کاهش پیدا می‌کند و از سوی دیگر، هزینه تأمین مواد اولیه و هزینه تمام‌شده تولید کالا و خدمات نیز می‌تواند کمتر شود. این فرایند در عین کاهش هزینه‌ها، ظرفیت افزایش درآمد و سودآوری را نیز فراهم می‌کند.

رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران تصریح کرد: یک هلدینگ بزرگ صنعتی که چندین واحد تولیدی و خدماتی مرتبط را در اختیار دارد، می‌تواند از این ظرفیت برای ایجاد هم‌افزایی میان مجموعه‌های خود استفاده کند. در چنین شرایطی، به‌جای آنکه هر واحد صنعتی به‌صورت مستقل فعالیت کند، جریان مواد و منابع میان واحدها مدیریت می‌شود و ظرفیت‌های موجود در سطح کل مجموعه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: این رویکرد هم برای واحدهای صنعتی منفعت اقتصادی ایجاد می‌کند و هم ارزش بیشتری برای کل هلدینگ به همراه دارد. در واقع، سازمان به‌جای تمرکز صرف بر تولید و عرضه یک محصول، مدیریت چرخه ارزش را در دستور کار قرار می‌دهد؛ موضوعی که می‌تواند به کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و تقویت مزیت رقابتی منجر شود.

تبدیل پسماند به درآمد؛ مسیر کاهش هزینه تولید

اسکافی با تأکید بر نقش فرآوری ضایعات و تولید محصولات دارای ارزش افزوده، از جمله محصولات بتنی و محصولات فرعی معدنی، اظهار کرد: در اقتصاد چرخشی، نگاه ما به پسماند تغییر می‌کند. پسماند لزوماً ماده‌ای دورریختنی نیست، بلکه ممکن است نشان‌دهنده استفاده ناقص از منابع یا بهره‌برداری کمتر از ظرفیت‌های موجود باشد.

وی افزود: اقتصاد چرخشی تلاش می‌کند این فرصت‌ها را شناسایی کند و مواد و منابعی را که در یک فرایند بلااستفاده باقی می‌مانند، به چرخه تولید و مصرف بازگرداند. به این ترتیب، جریان‌هایی که پیش‌تر هزینه‌زا بودند، می‌توانند به منابع درآمدی جدید تبدیل شوند.

اسکافی تصریح کرد: اگر یک واحد صنعتی بتواند مواد باقی‌مانده از فرایند تولید خود را پس از فرآوری در صنعت دیگری به کار گیرد، علاوه بر کاهش هزینه‌های دفع پسماند، امکان ایجاد درآمد جدید و کاهش نیاز به مواد اولیه بکر نیز فراهم می‌شود. این موضوع در صنایع مادر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بهبود بهره‌وری منابع در مقیاس بزرگ می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر هزینه تمام‌شده داشته باشد.

وی خاطرنشان کرد: تحقق این مزایا مستلزم شناسایی دقیق جریان‌های مواد، بررسی امکان استفاده مجدد و ایجاد زیرساخت‌های فنی و اقتصادی مناسب برای بازگشت مواد به چرخه تولید است.

حمایت‌های دولتی؛ پیش‌نیاز توسعه اقتصاد چرخشی

رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران، درباره ضرورت حمایت‌های نهادی برای تبدیل تجربه‌های موفق مدیریت ضایعات به الگوی فراگیر صنعتی گفت: برای آنکه اقدامات داوطلبانه سازمان‌ها به یک چارچوب نهادی تبدیل شود، به سیاست‌گذاری و حمایت نهادهای بالادستی نیاز داریم.

وی افزود: در سال‌های اخیر، اقداماتی در این زمینه در کشور انجام شده است. برای نخستین بار، موضوع نظام اقتصاد چرخشی در برنامه هفتم پیشرفت مورد تأکید قرار گرفت و ابلاغ برنامه راهبردی مدیریت پسماند نیز گام دیگری در این مسیر بود.

اسکافی تصریح کرد: یکی از نکات مهم در این برنامه، تعیین اهداف کمی برای دستگاه‌های اجرایی است. هنگامی که میزان کاهش پسماند و بهبود عملکرد بر اساس شاخص‌های مشخص تعریف شود، امکان ارزیابی و سنجش نتایج نیز فراهم خواهد شد. چنین رویکردی به صنایع کمک می‌کند عملکرد خود را بهبود دهند و نتایج اقداماتشان را به‌صورت مستند نشان دهند.

وی ادامه داد: دولت می‌تواند با ایجاد تسهیلات مالی و سازوکارهای حمایتی، ریسک سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اقتصاد چرخشی را کاهش دهد. ایجاد این زیرساخت‌ها به سازمان‌ها امکان می‌دهد گردش مواد و منابع را در داخل مجموعه خود تقویت کنند و از منافع اقتصادی ناشی از کاهش اتلاف و افزایش بهره‌وری بهره‌مند شوند.

بازطراحی محصول و فناوری؛ مسیر بلوغ اقتصاد چرخشی

اسکافی با اشاره به ضرورت عبور صنایع از مدیریت صرف پسماند به استقرار نظام جامع اقتصاد چرخشی گفت: حرکت به سمت یک سیستم پیشرو در اقتصاد چرخشی، به تلاش مستمر، تدوین دستورالعمل‌ها، آموزش تخصصی و اصلاح فرایندهای سازمانی نیاز دارد. یکی از مهم‌ترین الزامات این مسیر، توجه به اقتصاد چرخشی از مرحله طراحی محصول است.

وی افزود: محصول باید از همان ابتدای طراحی به‌گونه‌ای تعریف شود که در طول چرخه حیات خود، از تولید و عرضه تا مصرف و پایان عمر، امکان استفاده بهینه از منابع و بازگشت مواد به چرخه تولید را فراهم کند. رسیدن به چنین سطحی از بلوغ، به پیاده‌سازی استانداردها، طراحی مدل‌های مناسب کسب‌وکار، آموزش مصرف‌کنندگان و همراهی رسانه‌ها نیاز دارد.

رئیس کمیته متناظر ملی ۳۲۳ اقتصاد چرخشی در سازمان ملی استاندارد ایران همچنین با اشاره به نقش فناوری‌های نوین بیان کرد: دیجیتالی‌سازی، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و ردیابی قطعات و محصولات از ابزارهایی هستند که می‌توانند به شناسایی جریان مواد، بهبود مدیریت منابع و تشخیص فرصت‌های استفاده مجدد و بازیابی مواد کمک کنند.

وی تأکید کرد: فناوری به‌تنهایی برای تحقق اقتصاد چرخشی کافی نیست و باید در کنار اصلاح فرایندها، آموزش نیروی انسانی، تدوین استانداردها و تعهد مدیریتی قرار گیرد. همچنین طراحی مدل‌های تعالی برای ارزیابی میزان استقرار اقتصاد چرخشی در زنجیره ارزش سازمان‌ها می‌تواند مسیر بهبود عملکرد شرکت‌ها را روشن‌تر کند.

اقتصاد چرخشی؛ فرصتی برای آینده صنایع مادر ایران

اسکافی در پایان با تأکید بر ظرفیت اقتصاد چرخشی برای توسعه کسب‌وکارهای کشور خاطرنشان کرد: اقتصاد چرخشی پیش از آنکه مفهومی جدید باشد، رویکردی است که ویژگی‌های قابل کاربرد آن در شرایط امروزی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. در فرایندهای صنعتی، فرصت‌های زیادی برای استفاده بهتر از منابع و تبدیل جریان‌های کم‌استفاده به ارزش اقتصادی وجود دارد که شناسایی آن‌ها می‌تواند نتایج قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.

وی افزود: اقتصاد چرخشی به‌ویژه در شرایط محدودیت منابع و فشارهای اقتصادی، فرصتی برای کسب‌وکارهای فعال و همچنین ایده‌های جدیدی است که قابلیت تبدیل شدن به فعالیت اقتصادی را دارند.

اسکافی تصریح کرد: اگر صنایع کشور بتوانند فرصت‌های موجود را شناسایی کنند و با توسعه زیرساخت‌ها، حمایت‌های نهادی و به‌کارگیری فناوری‌های مناسب، اقتصاد چرخشی را در فرایندهای خود مستقر سازند، این رویکرد می‌تواند به افزایش تاب‌آوری بنگاه‌ها، ارتقای بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و تقویت رقابت‌پذیری صنایع مادر منجر شود.