پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ در سال‌های گذشته، شرکت فولاد مبارکه به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده ورق‌های فولادی کشور، مسیر خود را از یک تولیدکننده محصولات پایه به سمت تولید محصولات با فناوری پیشرفته‌تر و ارزش افزوده بیشتر تغییر داده است. این تغییر را می‌توان بخش مهمی از راهبرد ملی برای جایگزینی «ارزبری» با «ارزآوری» دانست.

خودکفایی؛ فراتر از جایگزینی واردات

در ادبیات توسعه صنعتی، خودکفایی به معنای تولید همه کالاها در داخل کشور نیست، بلکه به معنای تولید کالاهای راهبردی و دارای ارزش افزوده‌ای است که وابستگی به واردات آن‌ها می‌تواند اقتصاد را در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر کند.

در صنعت فولاد نیز تفاوت قابل‌توجهی میان تولید محصولات عمومی و تولید فولادهای خاص وجود دارد. بسیاری از صنایع پیشرفته از جمله نفت و گاز، خودروسازی، لوازم خانگی، تجهیزات انرژی، صنایع دریایی و زیرساخت‌های انتقال انرژی به ورق‌ها و فولادهایی نیاز دارند که تولید آن‌ها مستلزم فناوری، دانش فنی و کنترل کیفی پیشرفته است.در سال‌های گذشته، بخشی از این محصولات از طریق واردات تأمین می‌شد و هر سال صدها میلیون دلار ارز برای خرید آن‌ها از کشور خارج می‌شد؛ بنابراین، هر محصولی که بتواند جایگزین واردات شود، علاوه بر پاسخ‌گویی به نیاز صنایع داخلی، مستقیماً به کاهش خروج ارز نیز کمک می‌کند.

فولاد مبارکه؛ موتور محرک بومی‌سازی محصولات راهبردی

راهبرد جدید فولاد مبارکه دقیقاً بر همین نقطه تمرکز دارد؛ حرکت از تولید انبوه محصولات عمومی به سمت توسعه محصولات تخصصی و ورق‌های ویژه.

تولید ورق‌های موردنیاز صنایع نفت و گاز، ورق‌های API برای خطوط انتقال انرژی، ورق‌های ویژه صنایع خودروسازی، گریدهای پیشرفته فولادی و توسعه محصولات جدید، تنها نمونه‌هایی از این رویکرد هستند. کارشناسان صنعتی این تغییر را نقطه عطفی در صنعت فولاد ایران می‌دانند؛ زیرا تولید این محصولات علاوه بر کاهش وابستگی به واردات، زمینه حضور ایران در بازارهای با ارزش افزوده بالاتر را نیز فراهم می‌کند.

نمونه موفق این رویکرد را می‌توان در توسعه ورق‌های ویژه و قلع‌اندود مشاهده کرد؛ محصولاتی که ضمن پاسخ‌گویی به نیاز صنایع بسته‌بندی، غذایی و پتروشیمی، توانسته‌اند وابستگی کشور به واردات را کاهش داده و زمینه صرفه‌جویی ارزی و حتی صادرات به بازارهای منطقه را فراهم کنند.

ارزش افزوده؛ حلقه مفقوده صادرات فولاد

یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت فولاد ایران، سهم بالای صادرات محصولات نیمه‌نهایی مانند اسلب و بیلت است. اگرچه این محصولات ارزآوری دارند، اما ارزش افزوده آن‌ها در مقایسه با محصولات نهایی بسیار کمتر است.

تجربه کشورهای صنعتی نشان می‌دهد سودآوری پایدار صنعت فولاد نه از فروش مواد اولیه، بلکه از تولید فولادهای مهندسی، آلیاژی و محصولات تخصصی حاصل می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از فولادسازان بزرگ جهان سرمایه‌گذاری خود را به سمت تولید محصولات با فناوری بالا هدایت کرده‌اند. فولاد مبارکه نیز با توسعه سبد محصولات خود، در حال حرکت در همین مسیر است. هرچه سهم محصولات پیشرفته در تولید افزایش یابد، علاوه بر کاهش واردات، امکان صادرات محصولات با حاشیه سود بیشتر نیز فراهم خواهد شد.

کاهش ارزبری؛ نخستین دستاورد تحول فناوری

هر محصولی که پیش از این از خارج کشور وارد می‌شد و امروز در داخل تولید می‌شود، به معنای کاهش مستقیم خروج ارز است، اما اهمیت این موضوع تنها به صرفه‌جویی ارزی محدود نمی‌شود.

وقتی صنایع پایین‌دستی بتوانند مواد اولیه موردنیاز خود را از تولیدکننده داخلی تأمین کنند، هزینه حمل‌ونقل، زمان تأمین، ریسک‌های ناشی از تحریم، نوسانات نرخ ارز و مشکلات زنجیره تأمین نیز کاهش می‌یابد. این موضوع قدرت رقابت صنایع داخلی را افزایش می‌دهد و زمینه توسعه تولید را فراهم می‌کند.از سوی دیگر، توسعه محصولات ویژه موجب می‌شود صنایع وابسته نیز سرمایه‌گذاری بیشتری در داخل کشور انجام دهند؛ موضوعی که به شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش جدید و افزایش اشتغال صنعتی منجر خواهد شد.

از صرفه‌جویی ارزی تا ارزآوری پایدار

مرحله بعدی این تحول، حضور در بازارهای صادراتی است. زمانی که کیفیت محصولات به استانداردهای جهانی برسد، بازار صادرات دیگر محدود به محصولات پایه نخواهد بود. صادرات ورق‌های تخصصی، فولادهای آلیاژی و محصولات ویژه، علاوه بر درآمد بیشتر، جایگاه کشور را در زنجیره جهانی فولاد نیز ارتقا می‌دهد.

در واقع، تفاوت اساسی میان «ارزبری» و «ارزآوری» در همین نقطه شکل می‌گیرد. کشوری که فناوری تولید محصولات پیشرفته را در اختیار دارد، نه‌تنها نیاز داخلی خود را تأمین می‌کند، بلکه می‌تواند از محل صادرات محصولات دانش‌بنیان و با ارزش افزوده بالا، درآمد ارزی پایدار ایجاد کند.

چالش‌های پیش رو

البته تحقق کامل این راهبرد نیازمند رفع برخی چالش‌های ساختاری نیز هست. تأمین پایدار انرژی، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، تربیت نیروی انسانی متخصص و دسترسی مطمئن به مواد اولیه، از مهم‌ترین الزامات تداوم این مسیر است.در کنار این موارد، حفظ کیفیت در سطح استانداردهای بین‌المللی، شناخت بازارهای هدف و توسعه شبکه‌های صادراتی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت این راهبرد خواهد داشت. بدون حضور مؤثر در بازارهای جهانی، مزیت فناوری به تنهایی نمی‌تواند به ارزآوری پایدار منجر شود.

آینده‌ای مبتنی بر فناوری و ارزش‌آفرینی

امروز فولاد مبارکه یکی از مهم‌ترین بازیگران توسعه صنعتی کشور به شمار می‌رود. حرکت این شرکت به سمت تولید محصولات پیشرفته، نشان‌دهنده تغییری بنیادین در نگاه به صنعت فولاد است؛ تغییری که هدف آن خلق ارزش افزوده، توسعه فناوری، کاهش وابستگی به واردات و تقویت توان صادراتی کشور است.اگر این مسیر با سرمایه‌گذاری مستمر در نوآوری، توسعه فناوری و تکمیل زنجیره ارزش ادامه یابد، فولاد مبارکه می‌تواند نقشی فراتر از تأمین نیاز داخلی ایفا کند.جایگزینی «ارزبری» با «ارزآوری» دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود؛ از سرمایه‌گذاری بر دانش، فناوری و تولید محصولاتی که نیاز امروز کشور را پاسخ می‌دهند و مزیت رقابتی ایران را در اقتصاد آینده شکل خواهند داد.