به گزارش ایراسین، اقتصاد جهانی در یکی از بیثباتترین مقاطع خود ایستاده است؛ جایی که تنشهای ژئوپلیتیک در خاورمیانه، بهویژه تقابل میان ایران، آمریکا و اسرائیل، تنها یک درگیری سیاسی یا نظامی نیست بلکه به عاملی اثرگذار بر بازار انرژی جهان تبدیل شده است. این تنشها با ایجاد شوک در عرضه نفت و گاز، نهتنها قیمت انرژی بلکه مسیر رشد اقتصادها را نیز تحت تاثیر قرار میدهند.
در اقتصاد امروز، انرژی بیش از گذشته در ساختار تولید ناخالص داخلی کشورها تنیده شده و در کنار سرمایه و نیروی کار، به یکی از متغیرهای تعیینکننده رشد اقتصادی تبدیل شده است. به همین دلیل هر اختلال در بازار انرژی میتواند توازن رشد میان کشورها را بر هم بزند؛ برخی اقتصادها را به جلو براند و برخی دیگر را به عقب برگرداند.
با این حال دادههای صندوق بینالمللی پول (IMF) نشان میدهد آنچه در اقتصاد خاورمیانه در حال رخ دادن است، صرفا یک شوک کوتاهمدت نیست. بررسی روند رشد اقتصادی کشورهای منطقه در بازههای زمانی مختلف عملکرد سالهای اخیر تا پیشبینیهای پنج سال آینده نشان میدهد خاورمیانه در حال تجربه نوعی تغییر ساختاری در الگوی رشد اقتصادی است.
به بیان دیگر، کشورهایی که در سالهای گذشته عملکرد درخشانی داشتهاند لزوما در آینده جایگاه خود را حفظ نخواهند کرد و در مقابل، اقتصادهایی که پیشتر رشد ضعیفتری داشتند در حال نزدیک شدن به صدر جدول رشد هستند.
قهرمانان دیروز، بازندگان فردا
اگر تنها به تصویر اقتصاد خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ نگاه کنیم، نتیجهای نسبتا ساده به دست میآید. عربستان با رشد حدود ۴ درصدی در صدر قرار دارد و پس از آن آذربایجان، قطر، بحرین و عمان قرار میگیرند. در همین سال ایران با رشد حدود ۰.۶ درصد در رتبههای پایانی جدول قرار گرفته و عراق نیز با حدود ۰.۵ درصد در انتهای فهرست دیده میشود.
اما این تصویر زمانی که در یک بازه بلندتر بررسی میشود تغییر میکند. در دوره پنجساله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، عربستان همچنان با میانگین رشد حدود ۵ درصد در صدر قرار دارد، اما پس از آن اقتصادهایی مانند اسرائیل و بحرین قرار میگیرند. در این دوره ایران با متوسط رشد بیش از ۳.۶ درصد در رتبه پنجم منطقه قرار میگیرد و فاصله خود را با میانگین منطقه کاهش میدهد.
در بازه زمانی پساکرونا (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵) این جابهجاییها حتی چشمگیرتر میشود. ایران با میانگین رشد حدود ۳.۷۵ درصدی در رتبه نخست منطقه قرار میگیرد و پس از آن عربستان و اسرائیل قرار دارند. این در حالی است که برخی اقتصادها مانند عراق در این دوره به دلیل شوکهای شدید، عملکرد ضعیفتری را ثبت کردهاند.
بررسی بلندمدتتر نیز همین الگو را نشان میدهد. در یک دهه گذشته (۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵) اقتصاد ایران با میانگین رشد نزدیک به ۲.۶ درصد همچنان بالاتر از میانگین منطقه قرار داشته است؛ در حالی که برخی اقتصادهای نفتی مانند قطر و کویت رشد پایینتری را تجربه کردهاند.
این دادهها یک پیام مهم دارند: جایگاه اقتصادی کشورها در خاورمیانه ثابت نیست. در منطقهای که رشد آن به شدت به انرژی، سیاست و شوکهای بیرونی وابسته است، قهرمانان امروز ممکن است در یک چرخه دیگر جای خود را از دست بدهند و اقتصادهای عقبمانده دوباره به صدر بازگردند.
ایران؛ فاصله میان گذشته و آینده
دادههای رشد اقتصادی نشان میدهد ایران یکی از متفاوتترین مسیرهای رشد در میان اقتصادهای منطقه را تجربه کرده است. در دوره پساکرونا، اقتصاد ایران با میانگین رشد حدود ۳.۷۵ درصدی در صدر منطقه قرار گرفته است؛ رقمی که حتی از اقتصادهایی مانند عربستان و اسرائیل نیز بالاتر است.
این عملکرد زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم بسیاری از اقتصادهای منطقه در سال ۲۰۲۰ با رکود مواجه شدند، اما اقتصاد ایران در همان سال رشد مثبت را ثبت کرد و در سالهای بعد نیز روند بازیابی خود را ادامه داد. در بازه پنجساله اخیر نیز ایران با میانگین رشد بیش از ۳.۶ درصد در جایگاهی رقابتی قرار دارد و حتی در مقیاس بلندمدت یک دهه اخیر نیز رشد آن بالاتر از میانگین منطقه بوده است.
اما این تصویر در پیشبینیهای آینده تغییر میکند. بر اساس برآورد صندوق بینالمللی پول، میانگین رشد اقتصاد ایران در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ به حدود ۱.۷ درصد کاهش خواهد یافت؛ نرخی که پایینتر از میانگین منطقه برآورد میشود. در همین دوره کشورهایی مانند قطر، پاکستان، عراق و عمان رشد بالاتری را تجربه خواهند کرد.
این شکاف میان عملکرد گذشته و پیشبینی آینده نشان میدهد اقتصاد ایران با چالشی ساختاری روبهرو است؛ چالشی که عبور از آن به سیاستهای اقتصادی و کاهش محدودیتهای پیشرو وابسته خواهد بود.
نفت؛ موتور اصلی رشد عربستان
دادههای رشد اقتصادی عربستان نیز یک واقعیت مهم درباره اقتصاد خاورمیانه را یادآوری میکند: نفت همچنان مهمترین موتور رشد در منطقه است.
عربستان در سال ۲۰۲۵ با رشد حدود ۴ درصدی در صدر اقتصادهای منطقه قرار دارد و در بازه پنجساله اخیر نیز با میانگین حدود ۵ درصد بالاترین رشد را ثبت کرده است. بخش مهمی از این عملکرد به جهش قیمت نفت و افزایش تولید در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ بازمیگردد؛ سالهایی که بازار جهانی انرژی تحت تاثیر شوکهای عرضه قرار داشت.
با این حال بررسی روند بلندمدت نشان میدهد رشد عربستان به شدت به چرخههای نفتی وابسته است. در یک دهه گذشته میانگین رشد این کشور به حدود ۲.۹ درصد کاهش یافته است؛ رقمی که فاصله قابلتوجهی با عملکرد درخشان سالهای اخیر دارد. حتی در پیشبینیهای آینده نیز انتظار میرود رشد عربستان تعدیل شود و به حدود ۳.۴ درصد برسد. این موضوع نشان میدهد جهشهای نفتی میتوانند رشد اقتصادی را در کوتاهمدت تقویت کنند اما لزوما یک روند پایدار بلندمدت ایجاد نمیکنند.
ستارههای آینده رشد
در حالی که گذشته اقتصاد خاورمیانه تا حد زیادی با نفت تعریف میشد، پیشبینیهای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد بازیگران جدیدی در حال صعود هستند. در میان این کشورها قطر و پاکستان بیش از دیگران به عنوان اقتصادهای رو به رشد آینده دیده میشوند.
قطر در سالهای گذشته عملکردی متوسط داشته اما انتظار میرود در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ با میانگین رشد حدود ۴.۵ درصد به سریعترین اقتصاد در حال رشد منطقه تبدیل شود. این جهش عمدتا به افزایش ظرفیت تولید و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) مرتبط است. پاکستان نیز با میانگین رشد پیشبینیشده بیش از ۴ درصد در جایگاه دوم قرار میگیرد. البته تحقق این رشد تا حد زیادی به ثبات اقتصادی و اجرای اصلاحات ساختاری در این کشور وابسته خواهد بود.
واگرایی اقتصادهای منطقه
مجموع دادهها نشان میدهد اقتصادهای خاورمیانه در حال حرکت در مسیرهای متفاوتی هستند. میانگین رشد منطقه در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۷ درصد برآورد میشود، اما این عدد اختلاف قابلتوجه میان کشورها را پنهان میکند؛ از رشد ۴ درصدی عربستان تا حدود ۰.۵ درصدی عراق. در افق آینده نیز این واگرایی بیشتر خواهد شد. برخی اقتصادها با سرعت بالاتری رشد خواهند کرد، در حالی که برخی دیگر از میانگین منطقه عقب میمانند.
به همین دلیل نقشه رشد اقتصادی خاورمیانه در حال تغییر است. اقتصادهایی که امروز در صدر قرار دارند لزوما در آینده جایگاه خود را حفظ نخواهند کرد و بازیگران جدیدی در حال ورود به جمع موتورهای رشد منطقه هستند.
نظر شما