ماهنامه کارخانه نوشت: در رقابت جهانی برای کاهش انتشار کربن و دستیابی به اهداف خالص صفر، هند با تکیه بر هیدروژن سبز به عنوان سوخت پاک محوری، در خط مقدم انتقال انرژی قرار گرفته است. هیدروژن سبز، با پتانسیل جایگزینی سوخت‌های فسیلی در بخش‌های چالش برانگیز مانند فولاد، صنایع شیمیایی و حمل و نقل، به ستون اصلی استراتژی انرژی پاک هند تبدیل شده است. تحلیل‌های مجمع جهانی اقتصاد ( World Economic Forum) به بررسی نقش پارک‌های صنعتی در پیشبرد این چشم‌انداز، چالش‌های پیش‌رو و فرصت‌های بی‌نظیر در این مسیر می‌پردازد.

سوخت پاک برای کربن‌زدایی صنایع سخت‌انتشار

هیدروژن سبز، که از طریق الکترولیز آب با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشید و باد تولید می‌شود، به عنوان راه‌حلی کلیدی برای کاهش انتشار کربن در صنایعی شناخته می‌شود که به سختی می‌توان آنها را در صنایعی نظیر فولادسازی، سیمان، پتروشیمی و حمل‌ونقل سنگین کربن‌زدایی کرد. برخلاف هیدروژن خاکستری که از گاز طبیعی تولید شده و انتشار کربن بالایی دارد، هیدروژن سبز هیچ‌گونه گاز گلخانه‌ای در فرآیند تولید خود ایجاد نمی‌کند. این ویژگی، آن را به گزینه‌ای ایده‌آل برای جایگزینی سوخت‌های فسیلی در بخش‌های صنعتی و حمل‌ونقل تبدیل کرده و می‌تواند نقش اساسی در تحقق اهداف اقلیمی و گذار به اقتصاد کم‌کربن ایفا کند.

هند، با هدف تولید ۵ میلیون تن متریک هیدروژن سبز در سال تا ۲۰۳۰، یکی از جاه‌طلبانه‌ترین برنامه‌های جهانی در این حوزه را دنبال می‌کند. این هدف، بخشی از «مأموریت ملی هیدروژن سبز» است که با حمایت مالی بیش از ۲ میلیارد دلار از سوی دولت، شتاب قابل‌توجهی به خود گرفته است. دولت هند همچنین مشوق‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و همکاری‌های بین‌المللی در نظر گرفته تا ظرفیت تولید، ذخیره‌سازی و صادرات این منبع انرژی پاک را افزایش دهد.

با این حال، دستیابی به این هدف نیازمند غلبه بر چالش‌هایی چون کمبود زیرساخت‌های انتقال و توزیع، تأمین پایدار انرژی تجدیدپذیر، هزینه بالای تجهیزات الکترولیز و مدیریت منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک این کشور است. کارشناسان معتقدند که توسعه فناوری‌های بومی، همکاری منطقه‌ای و اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای در بخش انرژی می‌تواند مسیر تحقق این اهداف را هموارتر کند. اگر هند موفق به اجرای کامل این برنامه شود، نه‌تنها به استقلال انرژی و کاهش وابستگی به واردات سوخت‌های فسیلی دست خواهد یافت، بلکه می‌تواند به یکی از بازیگران اصلی در بازار جهانی هیدروژن سبز تبدیل شود.

خوشه‌های صنعتی، بستری برای نوآوری

پارک‌های صنعتی در هند به عنوان مراکز کلیدی برای پیشبرد اهداف اقتصادی و توسعه پایدار، نقشی محوری در انتقال به انرژی پاک ایفا می‌کنند. این پارک‌ها با تمرکز بر ایجاد زیرساخت‌های مشترک، جذب سرمایه‌گذاری و تسهیل همکاری بین بخش‌های عمومی و خصوصی، بستری ایده‌آل برای مقیاس‌پذیری فناوری‌های هیدروژن سبز فراهم می‌کنند. در واقع، استقرار واحدهای تولید هیدروژن سبز در نزدیکی صنایع پرمصرف، مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی، نه تنها از هزینه‌های حمل‌ونقل می‌کاهد، بلکه بهره‌وری انرژی را نیز افزایش می‌دهد.

برخی ایالت‌های هند مانند گجرات، ماهاراشترا، اودیشا و تامیل نادو گام‌های مهمی در این راستا برداشته‌اند و در حال توسعه پارک‌های صنعتی هوشمند با اولویت انرژی پاک هستند. این پارک‌ها با ارائه مشوق‌های مالیاتی، دسترسی به انرژی تجدیدپذیر و تسهیلات تحقیق و توسعه، به قطب‌های نوآوری و فناوری سبز تبدیل شده‌اند. همچنین، ایجاد خوشه‌های صنعتی تخصصی در حوزه هیدروژن، به تسریع فرآیند استانداردسازی، توسعه زنجیره تأمین، آموزش نیروی انسانی ماهر و گسترش بازار مصرف داخلی کمک می‌کند.

پارک صنعتی گوپالپور

پارک صنعتی گوپالپور در ایالت اودیشا، به‌عنوان یکی از پیشگامان در این حوزه، نمونه‌ای برجسته از چگونگی تبدیل پارک‌های صنعتی به مراکز تولید هیدروژن سبز است. این پارک با جذب سرمایه‌گذاری‌های کلان از شرکت‌های فعال در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر و هیدروژن سبز، به سرعت در حال تبدیل شدن به یک قطب انرژی پاک است. وجود زمین‌های گسترده صنعتی، نزدیک بودن به منابع انرژی بادی و خورشیدی و دسترسی به بندرگاه‌های استراتژیک، موقعیت این پارک را برای توسعه صادرات هیدروژن نیز تقویت کرده است.

دولت ایالت اودیشا با ایجاد راهروی اختصاصی خدمات عمومی، زیرساخت‌های لازم برای تأمین انرژی پایدار و دسترسی به منابع آب را فراهم کرده است. این همکاری بین مقامات محلی و سرمایه‌گذاران خصوصی، فرصت‌های جدیدی برای توسعه پروژه‌های انرژی پاک در منطقه ایجاد کرده است. همچنین، فرآیندهای صدور مجوز در این منطقه به‌طور قابل‌توجهی تسهیل شده‌اند تا پروژه‌ها با سرعت بیشتری به مرحله اجرا برسند.

علاوه بر این، پارک گوپالپور با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های آب شیرین‌کن و تصفیه پیشرفته آب، به یکی از چالش‌های اصلی تولید هیدروژن سبز، یعنی کمبود آب، پاسخ داده است. این ابتکارات نه تنها پایداری زیست‌محیطی را تقویت می‌کنند، بلکه تضمین می‌کنند که تولید هیدروژن سبز در بلندمدت قابل‌دوام باشد.

از سوی دیگر، این پارک با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، در حال توسعه برنامه‌های آموزشی و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه انرژی‌های نوین است. چنین اقداماتی به ایجاد اکوسیستمی پویا برای نوآوری، اشتغال زایی و توانمندسازی محلی منجر می‌شود. پارک گوپالپور اکنون به الگویی برای سایر ایالت‌های هند تبدیل شده که به دنبال توسعه مراکز مشابه در راستای گذار به اقتصاد سبز هستند.

کلید مقیاس‌پذیری

یکی از بزرگ‌ترین موانع در مسیر تولید هیدروژن سبز، کمبود زیرساخت‌های مناسب است. فرآیند الکترولیز آب برای تولید هیدروژن نیازمند تأمین مستمر انرژی تجدیدپذیر، آب باکیفیت و سیستم‌های حمل‌ونقل پیشرفته است. پارک‌های صنعتی با ارائه زیرساخت‌هایی مانند شبکه‌های برق تجدیدپذیر، سیستم‌های مدیریت آب، تسهیلات ذخیره‌سازی، و امکانات لجستیکی، می‌توانند این چالش‌ها را برطرف کنند و نقش تسهیل‌گر در تجاری‌سازی فناوری‌های هیدروژن سبز ایفا کند. به عنوان مثال، پارک گوپالپور با ایجاد شبکه‌ای از نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، به تأمین انرژی پاک مورد نیاز برای الکترولیز پرداخته است. همچنین، این پارک با کاهش وابستگی به منابع آب شیرین محلی از طریق فناوری‌های نوین آب‌شیرین‌کن حرارتی و اسمز معکوس، تأثیر ات زیست محیطی خود را به حداقل رسانده است. به‌علاوه، سیستم هوشمند مدیریت انرژی در این پارک، امکان بهینه‌سازی مصرف برق در واحدهای تولیدی را فراهم می‌کند.

زیرساخت‌های حمل‌ونقل در این پارک نیز با احداث مسیرهای ریلی و دسترسی به بندر، امکان صادرات هیدروژن و مشتقات آن، مانند آمونیاک سبز، را مهیا کرده‌اند. این اقدامات، پارک گوپالپور را به یک مدل نمونه برای سایر پارک‌های صنعتی هند در مسیر گذار به انرژی سبز تبدیل کرده‌اند. همچنین، ایجاد تسهیلات ذخیره‌سازی هیدروژن در این پارک، به ارتقای امنیت عرضه و پاسخگویی به نوسانات تقاضا در بازار کمک می‌کند.

غلبه بر موانع برای تحقق چشم‌انداز ۲۰۳۰

یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای تولید هیدروژن سبز، تأمین پایدار انرژی تجدیدپذیر در مقیاس وسیع است. فرآیند الکترولیز برای جداسازی مولکول‌های هیدروژن از آب، به حجم بالایی از برق نیاز دارد که باید از منابع پاک مانند انرژی خورشیدی و بادی تأمین شود. این در حالی است که هند در حال حاضر تنها بخشی از نیاز انرژی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌کند و برای دستیابی به هدف تولید سالانه ۵ میلیون تن هیدروژن سبز، باید ظرفیت تولید برق پاک خود را به‌طور چشم‌گیر ی افزایش دهد. سرمایه‌گذاری در مزارع خورشیدی و بادی، به‌ویژه در ایالت‌هایی مانند راجستان و گجرات که پتانسیل بالایی در این زمینه دارند، می‌تواند این کمبود را جبران کند. علاوه بر این، بهبود فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی مانند باتری‌های پیشرفته، به تضمین تأمین مداوم و پایدار برق در زمان‌هایی که تولید ناپایدار است، کمک خواهد کرد.

در کنار چالش انرژی، کمبود منابع آب نیز یکی دیگر از موانع اصلی در مسیر توسعه هیدروژن سبز در هند به شمار می‌رود. الکترولیز نیازمند آب خالص است و در کشوری که بخش‌هایی از آن با بحران کم‌آبی مواجه‌اند، استفاده مستقیم از منابع آب شیرین گزینه‌ای پایدار نیست. در این زمینه، راهکارهایی همچون به‌کارگیری فناوری‌های آب‌شیرین‌کن، استفاده مجدد از پساب صنعتی و ارتقای سیستم‌های تصفیه آب در پارک‌های صنعتی می‌تواند فشار بر منابع آبی را کاهش دهد. همچنین، توسعه فناوری‌های نوین الکترولیز با مصرف بهینه آب در دستور کار شرکت‌های فناور قرار گرفته است.

در نهایت، هزینه‌های بالای تولید همچنان یکی از موانع اصلی برای رقابت‌پذیری هیدروژن سبز با سوخت‌های فسیلی و حتی هیدروژن خاکستری است. قیمت بالای تجهیزات الکترولیز، هزینه نصب و بهره‌برداری از زیرساخت‌های انرژی تجدیدپذیر و چالش‌های مقیاس‌پذیری، موجب شده‌اند که قیمت تمام‌شده هیدروژن سبز برای بسیاری از صنایع هنوز جذاب نباشد. با این حال، دولت هند با ارائه مشوق‌های مالی، یارانه‌ها، و قراردادهای خرید تضمینی تلاش دارد ریسک سرمایه‌گذاری را کاهش دهد و توسعه این صنعت را تسریع کند. همچنین، پیشرفت‌های مداوم در فناوری ساخت الکترولایزرها، همراه با تولید در مقیاس وسیع‌تر، در آینده‌ای نه‌چندان دور می‌تواند هزینه‌های تولید را به سطحی رقابتی برساند و مسیر گذار به اقتصاد کم‌کربن را هموارتر کند.

هم‌افزایی برای تحول صنعتی

تحقق چشم‌انداز هیدروژن سبز در هند نیازمند همکاری نزدیک بین دولت، صنعت و نهادهای تحقیقاتی است. دولت هند با تخصیص بودجه‌های کلان و ایجاد سیاست‌های حمایتی، نقش خود را به خوبی ایفا کرده است. اما موفقیت نهایی به توانایی بخش خصوصی در نوآوری و سرمایه‌گذاری بستگی دارد. مأموریت ملی هیدروژن سبز، با ارائه مشوق‌های مالی و یارانه‌ها، سرمایه‌گذاری‌های عمومی و خصوصی را در سراسر زنجیره ارزش هیدروژن سبز تسهیل کرده است. این سیاست‌ها شامل معافیت‌های مالیاتی، وام‌های کم‌بهره و حمایت از پروژه‌های تحقیق و توسعه است. علاوه بر این، دولت با تدوین استانداردهای تولید و توزیع هیدروژن سبز، اطمینان حاصل کرده است که این صنعت در مسیری پایدار و ایمن توسعه یابد.

شرکت‌های خصوصی، از استارت‌آپ‌های نوآور گرفته تا غول‌های صنعتی، در حال سرمایه‌گذاری در پروژه‌های هیدروژن سبز هستند. به‌عنوان مثال، شرکت‌هایی مانند رلاینس اینداستریز و آدانی گروپ تعهدات کلانی برای توسعه زنجیره تأمین هیدروژن سبز اعلام کرده‌اند. این سرمایه‌گذاری‌ها، از تولید تا توزیع و کاربردهای نهایی، کل اکوسیستم را تقویت می‌کنند.

همسویی کربن‌زدایی با رشد اقتصادی

یکی از مهم‌ترین مزایای هیدروژن سبز، توانایی آن در ایجاد توازن بین کربن‌زدایی و توسعه اقتصادی است. این فناوری نه تنها به کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی کمک می‌کند، بلکه موتور محرکی برای اشتغال‌زایی، نوآوری و رشد صنعتی به شمار می‌رود. پارک‌های صنعتی مانند گوپالپور با تبدیل شدن به قطب‌های انرژی پاک، نه تنها به کاهش انتشار کربن کمک می‌کنند، بلکه فرصت‌های شغلی جدیدی در زمینه‌های فناوری، مهندسی، تولید تجهیزات الکترولیز، انرژی تجدیدپذیر و نگهداری زیرساخت‌ها ایجاد می‌کنند. این تحول می‌تواند مناطق کمتر توسعه‌یافته را نیز در مسیر رشد اقتصادی پایدار قرار دهد.

علاوه بر این، توسعه صنعت هیدروژن سبز می‌تواند هند را به یک صادرکننده کلیدی این سوخت پاک تبدیل کند. با توجه به تقاضای روبه‌رشد برای هیدروژن سبز در بازارهای جهانی، به‌ویژه در اروپا، ژاپن و کره‌جنوبی که برای تحقق اهداف اقلیمی خود به واردات انرژی پاک وابسته‌اند، هند در موقعیتی راهبردی قرار گرفته است. نزدیکی جغرافیایی به بازارهای آسیایی و دسترسی به بنادر اقیانوس هند، مزیتی رقابتی برای صادرات هیدروژن یا مشتقات آن، مانند آمونیاک سبز، ایجاد می‌کند.

ورود هند به زنجیره تأمین جهانی هیدروژن، نه تنها باعث ارزآوری و تنوع بخشی به صادرات انرژی می‌شود، بلکه می‌تواند جایگاه ژئوپلیتیک این کشور را به‌عنوان یکی از پیشتازان انتقال به اقتصاد کم‌کربن در سطح بین‌المللی تقویت کند. این فرصت راهبردی، در صورت بهره‌برداری درست، می‌تواند هند را به یکی از بازیگران کلیدی بازار انرژی آینده تبدیل کند.

هند، پیشگام در انتقال انرژی جهانی

موفقیت هند در توسعه هیدروژن سبز می‌تواند به‌عنوان الگویی برای سایر اقتصادهای نوظهور در سراسر جهان عمل کند. این کشور با بهره‌گیری از پارک‌های صنعتی به‌عنوان هسته‌های متمرکز نوآوری و تولید، نشان داده است که چگونه می‌توان چالش‌های زیرساختی، مالی و فناورانه را از طریق سیاستگذاری هوشمند، مشارکت بخش خصوصی و حمایت‌های دولتی پشت سر گذاشت. پارک‌های صنعتی، با توانایی خود در تمرکز منابع، تسهیل همکاری‌های بین بخشی، و ایجاد اکوسیستم‌های صنعتی-تحقیقاتی، می‌توانند به ستون فقرات انتقال انرژی در کشورهایی با ظرفیت‌های مشابه تبدیل شوند. مدل هند، با تاکید بر زیرساخت‌های مشترک، سیاست‌های حمایتی هدفمند، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و مدیریت منابع حیاتی همچون آب و انرژی، الگویی عملی و سازگار با شرایط کشورهای در حال توسعه ارائه می‌دهد. این الگو نه‌تنها مسیر رسیدن به اهداف خالص صفر را هموار می‌کند، بلکه امکان ایجاد اشتغال، رشد صنعتی پایدار و ارتقای جایگاه بین‌المللی این کشورها را نیز فراهم می‌سازد. در دنیای پسا فسیلی، هند می‌تواند نقشی الهام‌بخش و هدایت‌گر در مسیر تحول جهانی انرژی ایفا کند.

در نهایت می‌توان گفت که هیدروژن سبز، با پتانسیل بی‌نظیر خود برای کربن‌زدایی صنایع و حمل‌ونقل، در قلب استراتژی انرژی پاک هند قرار دارد. پارک‌های صنعتی مانند گوپالپور، با زیرساخت‌های پیشرفته و همکاری‌های استراتژیک، نقش کلیدی در تحقق این چشم‌انداز ایفا می‌کنند. با وجود چالش‌هایی مانند کمبود آب و هزینه‌های تولید، هند با سرمایه‌گذاری‌های کلان، سیاست‌های حمایتی و نوآوری‌های فناوری، در مسیر تبدیل شدن به یک رهبر جهانی در هیدروژن سبز گام برمی‌دارد. این تحول نه‌تنها آینده‌ای پایدار برای هند رقم می‌زند، بلکه الگویی الهام‌بخش برای سایر اقتصادهای نوظهور در سراسر جهان ارائه می‌دهد.