به گزارش ایراسین؛ سواحل مکران، بهعنوان تنها پهنه ساحلی ایران با دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، در ادبیات توسعه منطقهای همواره بهعنوان یک مزیت بالقوه مطرح بودهاند، اما این مزیت تاکنون کمتر به یک راهبرد اقتصادی منسجم تبدیل شده است؛ بررسی تجربه کشورهایی با موقعیت مشابه نشان میدهد که سواحل اقیانوسی زمانی به پیشران رشد تبدیل میشوند که در چارچوب زنجیرههای ارزش جهانی، لجستیک بینالمللی و تمرکز صنایع صادراتمحور تعریف شوند. در ایران، تمرکز تاریخی توسعه بر فلات مرکزی، ضمن ایجاد فشار شدید بر منابع آب و زیرساختهای داخلی، موجب غفلت از ظرفیتهای ساحلی شده است. در نگاه آیندهنگر ۲۰ ساله، مکران نه یک پروژه عمرانی مقطعی، بلکه یک «پهنه راهبردی توسعه ملی» است که میتواند بخشی از عدمتوازن فضایی اقتصاد ایران را اصلاح کند؛ این اصلاح، تنها زمانی محقق میشود که توسعه مَکران مبتنی بر مزیتهای واقعی آن یعنی دسترسی دریایی، امکان لجستیک ارزان، و نزدیکی به بازارهای جنوب و شرق آسیا نه بر اساس الگوهای تکراری توسعه درونسرزمینی طراحی شود.
نقش سواحل مَکران در بازآرایی اقتصاد معدنی ایران
اقتصاد معدنی ایران از منظر ذخایر، تنوع و مقیاس، در زمره اقتصادهای معدنی مهم منطقه قرار دارد، اما سهم آن از تجارت جهانی مواد معدنی و محصولات فرآوریشده، متناسب با این ظرفیت نیست؛ یکی از دلایل اصلی، ساختار ناکارآمد زنجیره تأمین و فاصله معادن از بنادر صادراتی است. تحلیلهای لجستیکی نشان میدهد که هزینه حمل، بخش قابلتوجهی از قیمت تمامشده محصولات معدنی ایران را تشکیلو قدرت رقابتپذیری را کاهش میدهد. در این چارچوب، سواحل مَکران میتوانند نقش کلیدی در بازآرایی جغرافیای صنایع معدنی ایفا کنند. انتقال تدریجی صنایع فرآوری، ذوب و صنایع پاییندستی به نواحی ساحلی، هم هزینه حمل را کاهش میدهد و هم امکان استفاده از آب دریا برای صنایع آببر را فراهم میکند؛ رویکردی که در اسناد توسعه پایدار بخش معدن نیز مورد تأکید قرار گرفته است. در افق ۲۰ ساله، تمرکز بر ایجاد خوشههای معدنی–صنعتی ساحلی میتواند ایران را از صادرکننده مواد خام، به صادرکننده محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کند.
ستون فقرات توسعه اقتصادی مَکران
هیچ چشمانداز توسعهای بدون زیرساخت کارآمد محقق نمیشود، مطالعات بانک جهانی و نهادهای بینالمللی نشان میدهد که کیفیت بنادر و اتصال آنها به شبکههای ریلی و جادهای، نقش تعیینکنندهای در جذب سرمایهگذاری صنعتی و معدنی دارد. در مورد سواحل مَکران، توسعه بندری باید فراتر از افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری باشد و به سمت بنادر تخصصی (معدنی، انرژی، کانتینری) حرکت کند؛ اتصال پایدار ریلی مَکران به مراکز معدنی شرق و مرکز کشور، پیششرط شکلگیری زنجیرههای ارزش رقابتپذیر است؛ از منظر اقتصادی، سرمایهگذاری در این زیرساختها زمانی توجیهپذیر است که با مدلهای مشارکت عمومی–خصوصی و جذب سرمایه بلندمدت انجام شود. در افق ۲۰ ساله، مَکران میتواند به یک گره لجستیکی منطقهای تبدیل شود، مشروط بر آنکه توسعه زیرساختها هماهنگ، مرحلهبندیشده و مبتنی بر تقاضای واقعی بازار باشد.
توسعه اقتصادی، اشتغال و پایداری اجتماعی منطقه
تجربههای بینالمللی توسعه سواحل نشان میدهد که موفقترین پروژهها آنهایی بودهاند که میان رشد اقتصادی و توسعه انسانی پیوند برقرار کردهاند؛ سواحل مَکران از نظر شاخصهای اشتغال، درآمد و دسترسی به خدمات، در زمره مناطق کمتر توسعهیافته قرار دارند. اقتصاد معدنی و صنایع وابسته، در صورت طراحی صحیح، میتوانند اشتغال پایدار و مهارتمحور ایجاد کنند، اما این امر تنها زمانی محقق میشود که آموزش نیروی انسانی محلی، انتقال فناوری و مشارکت جامعه بومی در اولویت قرار گیرد. در چشمانداز ۲۰ ساله، شکلگیری شهرهای صنعتی–بندری برنامهریزیشده میتواند به تثبیت جمعیت، کاهش مهاجرت و ارتقای سرمایه اجتماعی منجر شود. از منظر تحلیل اقتصادی، توسعهای که منافع آن به جامعه محلی منتقل نشود، نه پایدار است و نه امن؛ بنابراین سیاستگذاری در مَکران باید همزمان اقتصادی و اجتماعی باشد.
محیط زیست و ضرورت توسعه آیندهنگر
یکی از نقاط ضعف تاریخی پروژههای بزرگ توسعهای در ایران، کمتوجهی به ملاحظات زیستمحیطی بوده است؛ سواحل مَکران دارای اکوسیستمهای حساس دریایی هستند که تخریب آنها میتواند هزینههای اقتصادی و اجتماعی بلندمدت ایجاد کند. رویکردهای نوین توسعه ساحلی، بر استفاده از فناوریهای کممصرف، مدیریت پسماند صنعتی، و بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر تأکید دارند. در بخش معدن و صنایع معدنی نیز، استفاده از فناوریهای جدید فرآوری، بازیافت آب و کاهش آلایندگی، نهتنها یک الزام محیطزیستی، بلکه یک مزیت اقتصادی در جذب سرمایه است، تنها الگویی از توسعه مَکران موفق خواهد بود که محیط زیست را نه مانع، بلکه بخشی از سرمایه توسعه بداند.
مَکران بهعنوان پیشران آینده اقتصاد ایران
سواحل مَکران یکی از معدود فرصتهای ساختاری ایران برای اصلاح مسیر توسعه اقتصادی در بلندمدت است؛ این منطقه میتواند محل تلاقی معدن، صنعت، لجستیک و تجارت بینالمللی باشد، اما تحقق این نقش نیازمند ثبات سیاستگذاری، نگاه بلندمدت و اجتناب از تصمیمات شتابزده است، مَکران باید بر پایه واقعیتهای اقتصادی، مزیتهای جغرافیایی و الزامات زیستمحیطی شکل گیرد، اگر چنین رویکردی اتخاذ شود، مَکران میتواند از یک منطقه کمتر توسعه یافته به یکی از پیشرانهای اصلی رشد اقتصادی ایران تبدیل شود؛ پیشرانی که آثار آن فراتر از یک منطقه، در مقیاس ملی قابل مشاهده خواهد بود.
نظر شما