پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ سجاد ستاری، عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، در نشست تخصصی «بنیادهای جامعه‌شناختی توسعه صنعتی» که به همت اندیشکده فولاد آینده در مرکز توسعه کسب‌وکار صنعت ۴ فولاد مبارکه برگزار شد، با بررسی ابعاد نظری، تاریخی و اجتماعی صنعتی‌شدن تأکید کرد: توسعه صنعتی پدیده‌ای صرفاً مدرن نیست، بلکه از آغاز حیات انسان و در پاسخ به نیازهای بنیادین او شکل گرفته است. از این منظر، توسعه صنعتی ضرورتی تاریخی برای بقای جوامع است که تحقق آن، به فراهم‌بودن مجموعه‌ای از زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی وابسته است.
سجاد ستاری، عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
وی در تشریح محورهای بحث خود افزود: ابتدا مفروضات نظری و چیستی توسعه صنعتی بررسی می‌شود؛ سپس با تمرکز بر تجربه ایران، ریشه‌ها و موانع شکل‌گیری تراژدی توسعه صنعتی واکاوی خواهد شد و در نهایت، بنیادهای اجتماعی صنعتی‌شدن و امکان تبدیل آن به یک جنبش ملی مورد توجه قرار می‌گیرد.
توسعه صنعتی ضرورتی تاریخی و زیستی
ستاری اظهار کرد: نخستین مفروض توسعه صنعتی، تقدم تاریخی و وجودی آن بر سایر اشکال توسعه است. اگر توسعه صنعتی را تحول در ابزارهای تولید و پاسخ انسان به نیازهای اساسی خود بدانیم، این فرایند از نخستین مراحل پیدایش انسان آغاز شده است. انسان برای تأمین غذا، حفاظت از خود و مقابله با شرایط طبیعت، ابزارهایی را ابداع کرد و با پاسخ به نیازهای اولیه، نیازهای جدیدی پدید آمد که ابزارهای تازه‌ای را طلب می‌کرد.
وی ادامه داد: این چرخه نیاز و ابزار در طول تاریخ استمرار داشته و تا امروز ادامه یافته است. ماهیت نیازهای انسان تغییر می‌کند، اما اصل این چرخه از بین نمی‌رود. بنابراین توسعه صنعتی دارای استمرار تاریخی و ماهیتی ناتمام است و تا زمانی که انسان وجود دارد، این فرایند نیز ادامه خواهد داشت.
استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه سایر اشکال توسعه بدون توسعه صنعتی ناقص خواهند بود، گفت: توسعه صنعتی یکی از مهم‌ترین ابزارهای بقای جوامع است. این توسعه به حفظ یکپارچگی سرزمینی، ایجاد قدرت دفاعی، افزایش استانداردهای زندگی، شکل‌گیری انسجام اجتماعی و تأمین ثبات درونی کمک می‌کند. جوامعی که صرفا بر درآمدهای حاصل از منابع طبیعی یا توسعه اقتصادی متکی هستند، بدون برخورداری از ظرفیت صنعتی، در برابر بحران‌ها و تهدیدها آسیب‌پذیر خواهند بود.
ستاری با نقد برداشت‌های مکانیکی و خطی از توسعه صنعتی اظهار کرد: بخش مهمی از نظریات توسعه، از نظریه مراحل رشد اقتصادی روستو تا برخی رویکردهای مدرنیزاسیون، توسعه را فرایندی مرحله‌ای با مسیر و توالی مشخص می‌دانند. این در حالی است که توسعه صنعتی پدیده‌ای ارگانیک و درهم‌تنیده با حیات جامعه و دولت است و نمی‌توان آن را صرفاً به افزایش تعداد کارخانه‌ها، گسترش ظرفیت تولید یا ورود ماشین‌آلات و فناوری‌های پیشرفته فروکاست. تحقق آن مستلزم تحول در مناسبات و بنیادهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جامعه است.
ستاری با اشاره به تجربه ژاپن تأکید کرد: صنعتی‌شدن این کشور نشان می‌دهد که توسعه صنعتی صرفاً به سرمایه، فناوری و زیرساخت‌های فیزیکی وابسته نیست، بلکه ریشه در زمینه‌های فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی جامعه نیز دارد. نظم، انضباط، وفاداری، شایسته‌سالاری و فرهنگ کار از جمله ارزش‌هایی بودند که در شکل‌گیری و تداوم این تحول نقش داشتند. از این منظر، توسعه صنعتی علاوه بر زیرساخت‌های مادی، به نوعی «متافیزیک توسعه» یا «الهیات توسعه» نیاز دارد؛ نظامی از ارزش‌ها و باورها که کار، خلاقیت، ثروت‌آفرینی، شایستگی و نظم را معنادار و مطلوب بداند و برای آن‌ها جایگاهی پذیرفته‌شده در فرهنگ عمومی جامعه تعریف کند.
چرا ایران با وجود ظرفیت‌های گسترده صنعتی نشده است؟
ستاری در بخش دوم سخنان خود، با طرح پرسش درباره فاصله ظرفیت‌های ایران و سطح توسعه صنعتی آن، تصریح کرد: ایران از مزیت‌های جغرافیایی، منابع طبیعی، جمعیت گسترده، طبقه متوسط شهری و نیروی تحصیل‌کرده برخوردار است، اما توسعه صنعتی آن متناسب با این ظرفیت‌ها پیش نرفته است. برای توضیح این وضعیت، باید به ریشه‌های جامعه‌شناختی و تاریخی مسئله توجه کرد.
وی نخستین عامل را شکل‌گیری مناسبات هیدروکربنی در دولت، جامعه و اقتصاد ایران دانست و گفت: نفت و گاز برخلاف محصولات صنعتی، حاصل فرایند تولید انسانی نیستند، بلکه منابعی طبیعی‌اند که از طریق استخراج و عرضه به درآمد تبدیل می‌شوند. از دهه ۱۳۴۰، با افزایش درآمدهای نفتی، وابستگی اقتصاد ملی به این منابع گسترش یافت و زمینه شکل‌گیری دولت رانتی و تمرکز انباشت سرمایه در ساختار دولت فراهم شد. این روند، ضمن تقویت انباشت سرمایه از بالا، انگیزه‌ها و ظرفیت‌های تولیدی درون‌زا را تضعیف کرد.
ستاری، هراس از فناوری یا «تکنوفوبیا» در میان بخشی از نخبگان سیاسی و سنتی را دومین مانع تاریخی توسعه صنعتی ایران برشمرد و اظهار کرد: تکنوفوبیا به نگرشی اشاره دارد که امر مدرن و تحولات فناورانه را تهدیدی برای نظم و مناسبات موجود تلقی می‌کند. در جوامعی که حفظ ثبات و استمرار سنتی بر پذیرش تغییر اولویت دارد، ورود فناوری‌های جدید و گسترش تحولات صنعتی با مقاومت روبه‌رو می‌شود. به گفته وی، تداوم چنین نگرشی در برخی دوره‌های تاریخی ایران، مانعی در برابر مکانیزاسیون، پذیرش فناوری‌های نو و گسترش ظرفیت‌های صنعتی بوده است.
وی سومین عامل را وضعیت اضطراری جنگ و تحریم دانست و افزود: انقلاب و سپس جنگ هشت‌ساله، تحریم‌ها و بحران‌های متوالی، امکان رشد طبیعی و مستمر جامعه و دولت را محدود کرده است. این شرایط، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و دستیابی به دانش فنی را با محدودیت مواجه کرد.
ستاری با اشاره به گسست سیاست‌های توسعه در ایران بیان کرد: از سال ۱۳۵۸ تاکنون، هفت موج تغییر در سیاست‌های بنیادین توسعه رخ داده است؛ از عدالت توزیعی و تعدیل ساختاری تا توسعه سیاسی، عدالت اجتماعی، اعتدال و سیاست‌های بعدی. این سیاست‌ها اغلب امتداد یکدیگر نبودند و با تغییر دولت‌ها، مسیرهای پیشین ناتمام رها شدند. در نتیجه، جامعه ایران هزینه سیاست‌های مختلف را پرداخت، اما نتوانست از منافع انباشته و مستمر آن‌ها بهره‌مند شود.
وی با اشاره به ماهیت تجاری سرمایه‌داری در ایران گفت: سرمایه‌داری تجاری برخلاف سرمایه‌داری صنعتی، برای کسب سود الزاماً به تولید و توسعه فناوری نیاز ندارد و در شرایط تورم، تنش و بحران می‌تواند سود بیشتری کسب کند. از این منظر، سرمایه‌داری تجاری با سرمایه‌داری صنعتی تعارض پیدا می‌کند؛ زیرا تورم هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد، قدرت خرید را کاهش می‌دهد و رقابت‌پذیری صنایع را تضعیف می‌کند.
ستاری همچنین نظم حقوقی را یکی از پیش‌شرط‌های توسعه صنعتی دانست و اظهار کرد: توسعه صنعتی بدون توسعه حقوقی امکان‌پذیر نیست. حقوق مالکیت، حقوق کار، مالکیت فکری، قواعد تولید، تجارت و نظام مالیاتی باید در چارچوبی منسجم تعریف شوند. تعارض قوانین و ضعف نظم حقوقی می‌تواند زمینه فعالیت‌های غیرمولد و بهره‌برداری از خلأهای قانونی را فراهم کند.
توسعه صنعتی از اجماع نخبگان تا جنبش ملی
استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران در بخش سوم سخنان خود، با طرح این پرسش که چه زمانی توسعه صنعتی به انتخاب طبیعی جامعه تبدیل می‌شود، گفت: توسعه صنعتی درون‌زا به شش بنیاد اجتماعی نیاز دارد و بدون وجود این زمینه‌ها، حتی در صورت آغاز، با وقفه و اختلال مواجه خواهد شد.
ستاری، جمعیت و بازار اجتماعی را نخستین بنیاد توسعه صنعتی دانست و اظهار کرد: صنعتی‌شدن به جامعه‌ای مولد و خلاق نیاز دارد؛ جامعه‌ای که افراد آن بتوانند ایده‌ها، استعدادها و نوآوری‌های خود را در عرصه اجتماعی عرضه کنند و در فرایند تولید و خلق ارزش مشارکت داشته باشند. به گفته وی، تفاوت جوامع صنعتی با جوامع متکی بر منابع طبیعی در همین ظرفیت اجتماعی نهفته است. در جوامع هیدروکربنی، دولت می‌تواند با توزیع درآمدهای حاصل از منابع طبیعی، رضایت عمومی را تأمین کند؛ وضعیتی که در صورت تضعیف انگیزه‌های تولیدی و مشارکت اجتماعی، ممکن است به انفعال جامعه و محدودشدن ظرفیت خلاقیت و بسیج نیروهای مولد بینجامد.
ستاری، هنجار جمعی را دومین بنیاد توسعه صنعتی دانست و بیان کرد: توسعه صنعتی به نظامی از ارزش‌ها و باورها نیاز دارد که میان سنت و صنعت تعارض ایجاد نکند. الهیات توسعه باید بتواند ارزش‌هایی مانند کار، خلاقیت، نظم، شایستگی، پس‌انداز و ثروت را در چارچوبی سازگار با باورهای جامعه تعریف کند. به اعتقاد وی، دستگاه‌های الهیاتی مختلف نیز می‌توانند با پالایش و بازخوانی عناصر خود، با الزامات توسعه صنعتی سازگار شوند.
وی وجدان ملی معذب را از دیگر بنیان‌های اجتماعی توسعه صنعتی برشمرد و اظهار کرد: زمانی که جامعه، نخبگان سیاسی، فکری و صنعتی نسبت به وضعیت موجود احساس مسئولیت و پرسشگری پیدا کنند، زمینه شکل‌گیری خودآگاهی ملی جدید فراهم می‌شود. تجربه‌هایی مانند پرسش‌های عباس میرزا پس از شکست‌های ایران در جنگ با روسیه، نمونه‌هایی از شکل‌گیری چنین وجدان تاریخی هستند.
ستاری در ادامه، بر ضرورت شکل‌گیری ائتلافی اجتماعی میان دولت، نخبگان فکری و علمی، نخبگان صنعتی و طبقات اجتماعی تأکید کرد و گفت: دولت به دلیل محدودیت ظرفیت‌های استخراجی، توزیعی و تنظیمی، به‌تنهایی نمی‌تواند عامل موفق توسعه صنعتی باشد. توسعه صنعتی باید به یک قرارداد اجتماعی نانوشته تبدیل شود که در آن دولت، جامعه علمی، نخبگان صنعتی و طبقه متوسط در کنار یکدیگر قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: استمرار این ائتلاف به گسترش شانس‌های زندگی در جامعه وابسته است. اگر توسعه صنعتی صرفاً منافع گروه‌های محدود یا بنگاه‌های شبه‌دولتی را تأمین کند، به یک امر اجتماعی و درون‌زا تبدیل نخواهد شد. قدرت، ثروت و منزلت باید در جریان توسعه صنعتی توزیع شود تا مشارکت اجتماعی و پایداری آن تضمین شود.
این استاد دانشگاه در پایان، با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری نوعی ایدئولوژی سیاسیِ حامی توسعه صنعتی اظهار کرد: اگر نخبگان سیاسی و فکری به این باور برسند که مواجهه با تهدیدها و تضمین بقای ملی، در گرو توسعه صنعتی است، هراس از فناوری می‌تواند جای خود را به پذیرش و حتی ستایش آن بدهد. در چنین شرایطی، توسعه صنعتی از سطح یک ضرورت ابزاری فراتر می‌رود و به ضرورتی ذاتی در منظومه فکری و سیاست‌گذاری کشور تبدیل می‌شود؛ ضرورتی که می‌تواند در کانون راهبردهای توسعه ملی قرار گیرد.
نظر شما