پایگاه تحلیلی خبری ایراسین به نقل از مدیریت ارتباطات گروه فولاد مبارکه؛ محمدرضا شریفی، معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه و عضو هیئت‌مدیره انجمن نوآوری و فناوری ایران، در پنل تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» که با محوریت «راهبردهای توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری و خلق ارزش در صنعت فولاد» به همت اندیشکده فولاد آینده برگزار شد، به تشریح ضرورت عبور از تمرکز صرف بر تولید و بهره‌برداری و حرکت به سمت توسعه و مالکیت فناوری در صنعت فولاد پرداخت.
جایگاه تولید فولاد ایران در مقایسه با جایگاه فناوری
وی با بیان اینکه صنعت فولاد کشور در دوره‌ای خاص قرار دارد، گفت: ایران از نظر تولید فولاد جایگاه مناسبی در جهان دارد و با تولید سالانه حدود ۳۲ میلیون تن فولاد، در رتبه دهم تولیدکنندگان جهان قرار گرفته است. گروه فولاد مبارکه نیز حدود ۳۳ تا ۳۴ درصد از ظرفیت تولید فولاد کشور را به خود اختصاص داده و در رتبه‌بندی فولادسازان جهان، جایگاه چهل‌وسوم را دارد.
شریفی ادامه داد: پرسشی که در این میان مطرح می‌شود، این است که آیا در حوزه فناوری نیز چنین شناخت دقیقی از جایگاه خود داریم؟ من که از دوران کارشناسی در صنعت فولاد حضور داشته‌ام، این پرسش را مطرح می‌کنم که آیا کسی می‌تواند به‌طور مشخص بگوید جایگاه ایران در حوزه فناوری صنعت فولاد یا حتی در مجموع صنایع کشور کجاست؟
وی افزود: تنها شاخصی که در این زمینه پیدا کردم، شاخص جهانی نوآوری بود که ایران در آن رتبه ۸۴ را دارد؛ البته این شاخص نیز فاقد تفکیک صنایع است. این موضوع نشان می‌دهد که تمرکز ما به‌شدت بر میزان تولید و بهره‌برداری بوده است. این یک واقعیت است.
چهار مرحله توسعه؛ از بهره‌برداری تا مالکیت فناوری
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با اشاره به مراحل توسعه فناوری تصریح کرد: ما یک مسیر پلکانی برای خود تعریف کرده‌ایم. در این مسیر، مرحله نخست را دوره بهره‌برداری، مرحله دوم را دوره بومی‌سازی، مرحله سوم را دوره بهبود و پایداری و مرحله چهارم را دوره فناور شدن و دستیابی به مالکیت فناوری در نظر گرفته‌ایم.
وی با ارزیابی عملکرد صنعت فولاد در این مسیر گفت: به‌جرئت می‌توانم بگویم که بخش عمده اقداماتی که تاکنون در کشور و به‌طور خاص در گروه فولاد مبارکه انجام داده‌ایم، بر خرید تجهیزات متمرکز بوده است. دغدغه اصلی ما یا خرید تجهیزات بوده یا اگر در حوزه فناوری به موضوع دانش توجه کرده‌ایم، این توجه عمدتاً معطوف به دانش بهره‌برداری از تجهیزات بوده است.
شریفی توضیح داد: به عبارت دیگر، رویکرد ما این بوده است که ابتدا تجهیزات را خریداری کنیم و سپس دانش و فناوری موردنیاز برای تولید، بهره‌برداری و افزایش بهره‌وری از این تجهیزات را در اختیار داشته باشیم.
ارزش‌آفرینی از دانش و فناوری به‌جای اتکا به بهره‌برداری از تجهیزات
شریفی تأکید کرد: رویکرد امروز ما، ارزش‌آفرینی از دانش و فناوری است، نه ارزش‌آفرینی صرفاً از طریق بهره‌برداری از تجهیزات. این دو نگاه، تفاوتی اساسی با یکدیگر دارند و به‌نوعی با یک پارادوکس مشخص مواجه هستیم.
وی افزود: موضوع صرفاً این نیست که بخواهیم از تجهیزات موجود بهتر استفاده کنیم؛ بلکه به‌دنبال آن هستیم که بتوانیم از طریق دانش و فناوری، ارزش‌آفرینی کنیم.
بومی‌سازی فناوری و نحوه تعامل با صاحبان فناوری
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه در ادامه به پرسش‌های اساسی پیش روی این رویکرد اشاره کرد و گفت: در این مسیر، پرسش‌های مهمی مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه آیا باید تمامی فناوری‌ها را بومی‌سازی کنیم؟ آیا لازم است مرزی میان خود و صاحبان فناوری ترسیم کنیم و ارتباطمان را با تمام دارندگان فناوری قطع کنیم؟
چهار مسیر فولاد مبارکه برای دستیابی به مالکیت فناوری؛ عبور از تولیدکنندگی به توسعه فناوری
شریفی با تأکید بر اینکه بهره‌وری و تسلط بر فناوری‌های بهره‌برداری به‌تنهایی برای رقابت در صنعت فولاد کافی نیست، گفت: شرکت‌های بزرگ فولادی جهان دیگر صرفاً تولیدکننده نیستند، بلکه به تأمین‌کنندگان فناوری تبدیل شده‌اند. فولاد مبارکه نیز برای حرکت به سمت مالکیت فناوری، چهار مسیر شامل تحقیق و توسعه، تبدیل دانش ضمنی به دانش صریح، بهره‌گیری از فرصت پروژه‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری خطرپذیر را تعریف کرده است.
نقش بنگاه‌های بزرگ در توسعه فناوری و زیست‌بوم نوآوری
شریفی با طرح این پرسش که توسعه فناوری مسئله‌ای در سطح کشور است یا بنگاه‌های اقتصادی، اظهار کرد: از نظر من، مسئله فناوری به یک بنگاه محدود نمی‌شود، بلکه موضوعی مرتبط با کل زیست‌بوم فناوری و نوآوری است. با این حال، حضور یک بنگاه بزرگ به‌عنوان محور این زیست‌بوم اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا یکی از مهم‌ترین نقش‌های چنین بنگاهی، اعتباربخشی به فعالیت‌های فناورانه و فراهم کردن زمینه سرمایه‌گذاری در این حوزه است.
وی افزود: در تجربه‌های جهانی نیز معمولاً بنگاه‌های بزرگ نقش محوری در توسعه فناوری داشته‌اند، هرچند یک بنگاه به‌تنهایی نمی‌تواند تمام نیازهای این حوزه را برطرف کند. بنابراین، توسعه فناوری به مشارکت مجموعه‌ای از بازیگران نیاز دارد، اما وجود یک بنگاه بزرگ در مرکز این فعالیت‌ها می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
بهره‌وری ضروری است، اما برای رقابت فناورانه کافی نیست
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با تأکید بر اهمیت فناوری‌های مرتبط با بهره‌وری گفت: بهره‌وری و فناوری‌های مورد استفاده در بهره‌برداری بسیار مهم هستند، اما مسئله این است که این رویکرد به‌تنهایی کفایت نمی‌کند.
وی توضیح داد: وقتی فعالیت یک بنگاه بر بهره‌برداری متمرکز می‌شود، شاخص‌های عملکردی آن نیز بر همین اساس شکل می‌گیرد و توسعه فناوری در جهت پاسخ‌گویی به نیازهای بهره‌برداری هدایت می‌شود. در نتیجه، تمام قابلیت‌های فناورانه سازمان به سمت کسب‌وکار اصلی آن سوق پیدا می‌کند.
شریفی ادامه داد: برای مثال، در یک شرکت فولادی، هر فناوری جدیدی که مورد توجه قرار می‌گیرد، عمدتاً با هدف افزایش تولید فولاد یا بهبود عملکرد فرآیندهای موجود به کار گرفته می‌شود. درحالی‌که بنگاه‌های صنعتی علاوه بر قابلیت‌های مرتبط با کسب‌وکار فعلی خود، به مجموعه گسترده‌تری از توانمندی‌های فناورانه نیاز دارند.
رقابت نابرابر تولیدکنندگان فولاد با شرکت‌های صاحب فناوری
وی با اشاره به تحول نقش شرکت‌های بزرگ فولادی در جهان اظهار کرد: بنگاه‌های بزرگ فولادی امروز دیگر فقط تولیدکننده فولاد نیستند، بلکه به تأمین‌کنندگان فناوری نیز تبدیل شده‌اند. شریفی افزود: در حال حاضر، با نوعی رقابت نابرابر در صنعت فولاد مواجه هستیم. از یک‌سو، بنگاه‌هایی فعالیت می‌کنند که صرفاً بر تولید متمرکز هستند و فناوری را برای افزایش تولید و بهره‌برداری بهتر به کار می‌گیرند؛ از سوی دیگر، شرکت‌هایی مانند پوسکو و آرسلورمیتال در کنار تولید فولاد، نقش تأمین‌کننده فناوری را نیز بر عهده دارند.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه تأکید کرد: در چنین شرایطی، دیگر نمی‌توان با این تصور که فناوری موردنیاز را از دیگران خریداری می‌کنیم، به رقابت ادامه داد.
وی ادامه داد: در گذشته، شاید این مسئله تا این اندازه اهمیت نداشت؛ زیرا شرکت‌های تخصصی تأمین‌کننده فناوری مانند اس‌ام‌اس و دانیلی در دسترس بودند و بنگاه‌های فولادی می‌توانستند فناوری موردنیاز خود را از آن‌ها دریافت کنند. اما امروز شرایط تغییر کرده و خود شرکت‌های بزرگ تولیدکننده فولاد نیز به تأمین‌کنندگان فناوری تبدیل شده‌اند.
شریفی تصریح کرد: بنابراین، حرکت به سمت مالکیت فناوری یک ضرورت است. تأکید من بر مالکیت فناوری نیز به این معنا نیست که فناوری‌های بهره‌برداری اهمیت کمتری دارند، بلکه این دو حوزه از نظر ماهیت و رویکرد، تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند.
تفاوت بنیادین مدیریت پروژه با دستیابی به مالکیت فناوری
وی با تشریح تفاوت میان توسعه فناوری‌های بهره‌برداری و مالکیت فناوری گفت: زمانی که در حوزه بهره‌برداری سرمایه‌گذاری می‌کنیم، معمولاً فعالیت خود را در قالب یک پروژه تعریف می‌کنیم. در چنین ساختاری، مجموعه‌ای از نقش‌ها شامل کارفرما، پیمانکار و مشاور طراحی وجود دارد.
شریفی افزود: من سال‌ها در حوزه مهندسی و اجرای پروژه فعالیت کرده‌ام و با این ساختار آشنایی دارم. اما وقتی رویکرد ما از اجرای پروژه به مالکیت فناوری تغییر می‌کند، ماهیت فعالیت و حتی ادبیات مورد استفاده نیز دگرگون می‌شود.
وی توضیح داد: در رویکرد مالکیت فناوری، دیگر با یک پروژه متعارف و رابطه معمول کارفرما و پیمانکار مواجه نیستیم. در این ساختار، طرفی که پیش‌تر پیمانکار نامیده می‌شد، نقش انتقال‌دهنده فناوری را بر عهده می‌گیرد و کارفرما نیز به دریافت‌کننده فناوری تبدیل می‌شود.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه تأکید کرد: در واقع، موضوع دیگر صرفاً اجرای یک پروژه صنعتی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری با هدف دستیابی به مالکیت فناوری است. به همین دلیل، باید میان فناوری‌های مورد استفاده در بهره‌برداری و رویکرد مالکیت فناوری تمایز قائل شویم.
تدوین چهار مسیر برای تبدیل فولاد مبارکه به بنگاهی فناور
شریفی در تشریح برنامه‌های گروه فولاد مبارکه برای حرکت به سمت مالکیت فناوری اظهار کرد: در گروه فولاد مبارکه چهار مسیر مشخص برای حرکت به سمت فناور شدن تعریف کرده‌ایم که هر یک از آن‌ها به بخشی از ظرفیت‌ها و فرصت‌های توسعه فناوری اختصاص دارد.
مسیر نخست؛ تحقیق و توسعه و افزایش سطح آمادگی فناوری
شریفی در پایان با تأکید بر اهمیت نقش شرکت فنی و مهندسی فولاد مبارکه در تحقق این راهبردها اظهار کرد: در حوزه پروژه‌های صنعتی نیز شرکت فنی و مهندسی فولاد مبارکه می‌تواند نقش مؤثری در توسعه فناوری ایفا کند.
وی تأکید کرد: این نقش‌آفرینی زمانی محقق می‌شود که نگاه این شرکت از صرف اجرای پروژه‌ها فراتر برود و به سمت ایجاد ظرفیت‌های جدید توسعه فناوری حرکت کند.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه خاطرنشان کرد: با تغییر این رویکرد، می‌توان از فرصت اجرای پروژه‌ها برای توسعه دانش و فناوری استفاده کرد و مسیر حرکت فولاد مبارکه به سمت مالکیت فناوری را پیش برد.
وی درباره نخستین مسیر گفت: مسیر اول، تحقیق و توسعه و ارتقای سطح آمادگی فناوری یا همان TRL است. در این مسیر، بر حوزه‌هایی تمرکز می‌کنیم که ماهیت جدید و اکتشافی دارند و بخشی از فعالیت‌های آن‌ها در فضای دانشگاهی و پژوهشی انجام می‌شود.
شریفی افزود: در بحث دوسوتوانی سازمانی، باید میان فعالیت‌های اکتشافی و فعالیت‌های معطوف به بهره‌برداری تمایز قائل شویم. بخشی از توانمندی‌های سازمان به تولید و بهره‌وری اختصاص دارد، اما در حوزه اکتشاف فناوری، به فعالیت‌های تحقیقاتی و توسعه دانش جدید نیاز داریم.
وی ادامه داد: در این مسیر، دانشگاهیان و پژوهشگران باید وارد فعالیت‌های تحقیقاتی شوند تا فناوری‌های جدید به‌تدریج مراحل افزایش سطح آمادگی فناوری را طی کنند و در نهایت به مرحله تجاری‌سازی برسند.
مسیر دوم؛ تبدیل دانش ضمنی به دانش صریح و ایجاد مالکیت فکری
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با اشاره به دومین مسیر توسعه فناوری گفت: مسیر دوم، استفاده از دانش ضمنی موجود در سازمان است؛ دانشی که بخش قابل‌توجهی از آن در حوزه بهره‌برداری شکل گرفته است.
وی توضیح داد: هدف این است که دانش ضمنی متخصصان و نیروهای باتجربه به دانش صریح و قابل‌استفاده تبدیل شود و از دل این دانش، ظرفیت‌هایی برای ایجاد لیسانس فناوری و ثبت پتنت شکل بگیرد.
شریفی تأکید کرد: در نهایت، تلاش می‌کنیم این دانش و تجربیات پراکنده را به بسته‌های منسجم دانش فنی و فناوری تبدیل کنیم و در حوزه‌های مرتبط با بهره‌برداری، به مالکیت این بسته‌های فناورانه دست پیدا کنیم.
مسیر سوم؛ تبدیل پروژه‌های صنعتی به فرصت توسعه فناوری
وی با تشریح سومین مسیر اظهار کرد: مسیر سوم، استفاده از فرصت اجرای پروژه‌های صنعتی برای توسعه فناوری است. گروه فولاد مبارکه در سال‌های گذشته پروژه‌های متعددی را اجرا کرده و در زمینه بهره‌برداری از ظرفیت‌های ایجادشده، عملکرد مناسبی داشته است.
شریفی افزود: یکی از ویژگی‌های مثبت فولاد مبارکه این بوده که از ظرفیت پروژه‌هایی که اجرا کرده، استفاده عملیاتی کرده است. در دوران فعالیت خود در بخش مهندسی، موارد بسیار محدودی را به یاد دارم که تجهیزی خریداری شده باشد، اما امکان استفاده از آن فراهم نشده باشد.
وی ادامه داد: بخش عمده پروژه‌های فولاد مبارکه به بهره‌برداری رسیده‌اند و این موضوع در مقایسه با برخی ظرفیت‌های ایجادشده در کشور، یک ویژگی مثبت برای این مجموعه محسوب می‌شود.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه تصریح کرد: با این حال، پرسش مهم این است که آیا پروژه‌هایی که اجرا می‌کنیم، می‌توانند به فرصتی برای توسعه فناوری نیز تبدیل شوند؟ پاسخ مثبت است، اما تحقق این هدف به تغییر رویکرد ما در تعریف و اجرای پروژه‌ها نیاز دارد.
ضرورت مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی با صاحبان خارجی فناوری
شریفی با تأکید بر ضرورت تغییر الگوی اجرای پروژه‌ها گفت: نباید تمرکز ما صرفاً بر خرید تجهیزات باشد، بلکه باید به سمت ایجاد شرکت‌های مشترک میان شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی و صاحبان خارجی فناوری حرکت کنیم.
وی توضیح داد: برای مثال، یک شرکت دانش‌بنیان ایرانی می‌تواند با یک شرکت صاحب فناوری در چین مشارکت کند و از طریق ایجاد یک شرکت مشترک یا زایشی، زمینه شکل‌گیری یک مجموعه جدید صاحب دانش فنی را فراهم کند.
شریفی افزود: این نوع فعالیت‌ها را تاکنون به شکل موردنظر دنبال نکرده‌ایم. در پروژه‌های گذشته، ممکن است فهرست تأمین‌کنندگان یا سازندگان مورد تأیید را در مشخصات پروژه قرار داده و شرکت صاحب فناوری را ملزم به تأمین تجهیزات کرده باشیم، اما الزام نکرده‌ایم که این ظرفیت را در همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی ایجاد کند.
وی تأکید کرد: تفاوت اصلی در همین نوع نگاه است. پروژه‌های صنعتی می‌توانند فرصتی برای توسعه فناوری باشند، اما تحقق این هدف مستلزم تغییر رویکرد ماست. به این معنا که تمرکز نباید صرفاً بر خرید تجهیزات باشد، بلکه باید به سمت ایجاد شرکت‌های مشترک میان شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی و صاحبان فناوری حرکت کنیم.
مسیر چهارم؛ سرمایه‌گذاری خطرپذیر و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با اشاره به چهارمین مسیر اظهار کرد: مسیر چهارم، سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی یا CVC است که از طریق مجموعه مأمور به سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری و نوآوری دنبال می‌شود.
وی افزود: در این چارچوب، مجموعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر فولاد مبارکه در حدود ۲۴ شرکت دانش‌بنیان سرمایه‌گذاری کرده است.
شریفی ادامه داد: در حال حاضر، بخشی از این فعالیت‌ها به مرحله اجرای نمونه‌های پایلوت رسیده‌اند و در برخی حوزه‌ها نیز نمونه‌های نمایشی یا دموپلنت در اختیار داریم. امیدواریم در ادامه، شاهد تجاری‌سازی این فناوری‌ها و ورود آن‌ها به مرحله استفاده صنعتی نیز باشیم.
نظر شما