پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ تحقیقات مشترک Lighthouse Reports و فایننشال‌تایمز درباره وجود اورانیوم در زنجیره صادرات کبالت جمهوری دموکراتیک کنگو، هم‌زمان با انتشار مطالعه‌ای در Nature Communications، نگرانی‌ها درباره کنترل عناصر همراه در صادرات مواد معدنی حیاتی را افزایش داده است.
بر اساس این مطالعه، اورانیوم در بسیاری از کانسنگ‌های کمربند مس و کبالت کنگو به‌طور طبیعی در کنار کبالت وجود دارد و در فرآیندهای هیدرومتالورژی، در صورت نبود فرآیند اختصاصی جداسازی، می‌تواند همراه با هیدروکسید کبالت باقی بماند. بیش از ۹۵ درصد تولید کبالت کنگو نیز در قالب هیدروکسید کبالت خام صادر می‌شود؛ از این رو، نویسندگان مقاله این محصول را یکی از مسیرهای احتمالی انتقال اورانیوم می‌دانند.
کاتانگا؛ نقطه تلاقی کبالت و اورانیوم
منطقه کاتانگا در جنوب شرقی کنگو بخشی از کمربند مس و کبالت آفریقاست و هم‌زمان سابقه طولانی در استخراج اورانیوم دارد. معدن شینکولوبوه در همین منطقه از منابع مهم اورانیوم مورد استفاده در پروژه منهتن در جنگ جهانی دوم بود. با وجود تعطیلی رسمی این معدن، اورانیوم در پهنه‌های معدنی کمربند مس و کبالت همچنان با برخی کانسنگ‌های کبالت همراه است.
در میان معادن مورد بررسی، مجتمع Tenke Fungurume Mining یا TFM اهمیت ویژه‌ای دارد. این معدن که اکنون تحت کنترل گروه چینی CMOC قرار دارد، یکی از تولیدکنندگان بزرگ کبالت کنگو است. اسناد بررسی‌شده در تحقیقات رسانه‌ای نشان داده‌اند که در برخی نمونه‌های مرتبط با این معدن، غلظت اورانیوم بالا بوده و سابقه آلودگی اورانیومی در دوره مالکیت پیشین و پس از انتقال مالکیت به CMOC نیز مطرح شده است.
با این حال، CMOC یافته‌های مطرح‌شده درباره صادرات خارج از استاندارد را رد کرده و اعلام کرده است که هیدروکسید کبالت تولیدی فعلی TFM با مقررات کنگو و استانداردهای مورد استفاده مشتریان مطابقت دارد. این شرکت همچنین هرگونه استخراج یا جداسازی اورانیوم در کنگو یا چین را رد کرده است.
برآورد ۲ تا ۵ هزار تن اورانیوم
مطالعه Nature Communications برآورد می‌کند که در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ حدود ۲ هزار تا ۵ هزار تن اورانیوم طبیعی ممکن است در محموله‌های هیدروکسید کبالت از کنگو خارج شده باشد. حدود ۶۵ درصد از این جریان برآوردی نیز به شرکت‌های چینی مرتبط با زنجیره کبالت نسبت داده شده است. نویسندگان در عین حال تأکید دارند که این ارقام حاصل مدل‌سازی بر پایه داده‌های زمین‌شناسی، ژئوشیمیایی و تجاری است و به معنای اثبات استخراج عمدی اورانیوم نیست.
این مطالعه همچنین برآورد کرده است که یک هزار تا ۴ هزار تن اورانیوم دیگر ممکن است در قالب باطله در مناطق معدنی و فرآوری کنگو باقی مانده باشد؛ موضوعی که از منظر ایمنی شغلی، محیط‌زیست و نظارت هسته‌ای اهمیت دارد. کمتر از ۱۰ درصد از اورانیوم برآوردشده نیز به‌صورت عمومی اعلام و تحت سازوکارهای بین‌المللی پادمان قرار گرفته است.
کنگو وارد مرحله تحقیق شد
در پی انتشار این یافته‌ها، دولت جمهوری دموکراتیک کنگو تحقیق رسمی درباره آلودگی اورانیومی صادرات کبالت را آغاز کرده است. مقام‌های این کشور اعلام کرده‌اند که برای بررسی مستقل موضوع با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی رایزنی خواهند کرد و قصد دارند تجهیزات سنجش پرتوزایی را در مسیرهای صادراتی مستقر کنند.
پرونده کنگو نشان می‌دهد رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی دیگر تنها به میزان تولید و قیمت محدود نیست. کبالت به‌دلیل نقش مهم در زنجیره باتری‌های لیتیوم‌یون، یکی از مواد معدنی راهبردی اقتصاد انرژی به شمار می‌رود؛ اما وجود عناصر همراهی مانند اورانیوم، اهمیت ردیابی ترکیب شیمیایی محموله‌ها، کنترل کیفیت، فرآوری و نظارت بر صادرات را دوچندان می‌کند.

از این منظر، موضوع مطرح‌شده درباره کنگو بیش از آنکه صرفا پرونده‌ای درباره یک معدن یا یک شرکت باشد، هشداری درباره پیچیدگی زنجیره جهانی مواد معدنی حیاتی است؛ زنجیره‌ای که در آن یک عنصر همراه می‌تواند هم‌زمان ابعاد اقتصادی، زیست‌محیطی، ایمنی و ژئوپلیتیکی پیدا کند.