او نخستین رئیس هیأتمدیره شرکت فولاد مبارکه است. سید موسی آقایی لنکرانی فارغالتحصیل دانشگاه پلی تکنیک تهران در رشته مهندسی مکانیک است. او همشاگردی حسین محلوجی، قائممقام وزارت تازه تأسیس معادن و فلزات در سال ۱۳۵۸ بود و توسط محلوجی به شرکت ملی فولاد دعوت شد. آقایی لنکرانی تأکید دارد که ساخت فولاد مبارکه در کشور اتفاق بسیار نادری بود و بعید است این تجربه دیگر به این زودیها تکرار شود. او در گفتوگو با کارخانه به این پرسش پاسخ میدهد که چگونه تولید فولاد بر پایه گاز وارد چرخه صنعت ایران شد؟
کارخانه: این ایده پروفسور امین که به دنبال استفاده از ذخایر غنی گاز ایران برای تولید فولاد بود چگونه شکل گرفت و چطور شد که پای ایتالیاییها به این پروژه باز شد؟
ریشه این مسئله به سال ۱۳۵۰ و راهاندازی فاز اول ذوبآهن بازمیگردد. همزمان با آن اتفاق بزرگ، برخی کارشناسان کیفیت زغالسنگ ما را زیر سوال بردند. این مسئله باعث شد شاه در سال ۱۳۵۱ به هوشنگ انصاری دستور دهد تا در این زمینه تحقیق کند. هوشنگ انصاری، آقای دکتر محمدرضا امین استاد دانشگاه صنعتی شریف را مأمور این کار میکند و استاد امین به این نتیجه میرسد که سه شرکت میدرکس آمریکا، HYL مکزیک و تیسن مدعی تولید آهن از گاز هستند. شاه ایران دستور خرید فناوری هر سه شرکت را صادر میکند. از میان این سه شرکت میدرکس به موفقیت دست مییابد. زمانی که قرارداد فولاد مبارکه نهایی میشود ایران سیستم گازی فولاد را خود به عهده میگیرد و اینگونه میشود که تولید فولاد بر پایه گاز وارد چرخه صنعت ایران میشود. من هم شاگردی آقای حسین محلوجی قائممقام وزارت تازه تأسیس معادن و فلزات در سال ۱۳۵۸ بودم. یک روز توسط آقای محلوجی به شرکت ملی فولاد دعوت شدم و ایشان از بنده خواست وارد اتاق بحث پروژه ساخت و انتقال فولاد مبارکه از بندرعباس شوم، البته در آن زمان پروژه بریتیش استیل اصفهان با انگلیسیها لغو شده بود و بحث بر سر چگونگی ادامه فعالیت شرکت ایتالیایی طرف قرارداد با فولاد بندرعباس بود.
کارخانه: بحث انتقال فولاد بندرعباس به اصفهان از کجا پیش آمد؟ آیا ملاحظات سیاسی و فنی بود؟
شاید مهمترین دلیل انتقال فولاد مبارکه از بندرعباس به اصفهان دخالت عوامل تودهای در ذوبآهن اصفهان بهمنظور قطع کردن منافع بریتیش استیل در اصفهان بود. وقتی ما شرکت ملی فولاد را تأسیس کردیم، در بندرعباس دو شرکت داشتیم؛ شرکت نیسیکو و شرکت بارکو. طبق قرارداد تولید اسلپ به عهده نیسیکو و تولید ورق گرم و ورق سرد با شرکت بارکو بود که ۴۰ درصد سهام آن متعلق به شرکتهای ایتالیایی بود. قبل از این برنامه در زمان ۱۳۵۸ آقای معینی فرد رئیس سازمان برنامهوبودجه وقت در یک حرکت ضربتی انتقال فولاد بندرعباس را بهجای بریتیش استیل اصفهان تصویب کرده بودند و حالا بحثوجدل بر این سر این بود که شرکت بریتیش استیل رفته و شرکت Italimpianti هم قصد تعطیل پروژه را دارد. من از آنجا وارد پروژه شدم. از آنجا که شرکت ایریتک برای دانش انتقال مبارکه تأسیس شده بود کارهای عمدهای که به عهده من بود مسئولیت انعقاد قراردادهای کل پروژه شدم. مدیرعامل شرکت ایریتک شدم که دو فعالیت بسیار مهم را انجام داد؛ نخست پروژه احیا مستقیم که صفر تا صد در اختیار من بود و دوم انتقال دانش فنی و سیستمهای بهرهبرداری که توسط شرکت ای لوای ایتالیا انجام میگرفت. بعد از اتمام پروژه بهعنوان نخستین رئیس هیئتمدیره مبارکه معرفی شدم.
کارخانه: زمانی که انقلاب پیروز شد تمام تجهیزات در بندرعباس مستقرشده بود؟ آیا تمام زحمات را ازدسترفته نمیدیدید؟ حال هوای مردم بندرعباس چگونه بود؟
عملیات خاکبرداری فولاد بندرعباس بهطور کامل انجام و اسکلهای که به این منظور تجهیز شده بود به پایان رسیده بود. همان اسکلهای که بعدها به شرکت پالایش و پخش برای ساخت پالایشگاه واگذار شد. مهندسی پروژه نزدیک به ۸۰ درصد پیشرفت کرده و شرکتی در جنوا در حال تأیید نقشههای پروژه بود. بخشی از تجهیزات سنگین پروژه در میلان ایتالیا در حال ساخت بود که پیشرفت فیزیکی آنهم چیزی حدود ۲۰ درصد برآورد میشد. تا اینکه انقلاب ایران شکل گرفت و پروژه تعطیل شد و بعد از انقلاب هم تصمیم بر این شد که این پروژه به خاطر مسائل استراتژیک به محل پروژه بریتیش استیل اصفهان منتقل شود. البته این تصمیم با مخالفت شدید ایتالیاییها روبرو میشود. چون شرایط بندرعباس با شرایط اصفهان بسیار متفاوت بود؛ اما از دلایل انتقال میتوان به استراتژیک بودن طرح اشاره کرد که موافقان اعتقاد داشتند باوجود چنین پروژهای در کنار دریا و احتمال حملههای نظامی، سیاست درستی نیست. این تصمیم در حالی بود که هنوز جنگ شروع نشده بود. از دیگر دلایل مطرحشده برای انتقال، عدم تأمین نیروی انسانی، شرایط آب و هوایی و احتمال استهلاک تجهیزات بود.
کارخانه: قرار بود پروژه نورد سرد زیر نظر شرکت بریتیش استیل انجام شود. آن پروژه چرا ملغی شد؟
پروژه بریتش استیل ازنظر طراحی بسیار پیشرفته بود و تیپ قرارداد و سازماندهی آن برای تولید نورد برنامهریزیشده بود که برای من بسیار جالب بود. باوجود تمام این جذابیتها، ما قرارداد بریتش استیل را لغو کردیم که برای آنها هم تعجبآور بود و اظهار میکردند ما بیشتر از اینکه میخواستم به شما فولادسازی یاد بدهیم قصد انتقال دانش فنی را داشتیم. نکتهای که باید درباره قرارداد شرکت ایتالیایی با پروژه بندرعباس را عرض کنم دو بند بسیار مهم و قابلتوجه در این قرارداد بود که بر اساس آن تمام هزینههای دانش فنی و آموزش نیرویهای انسانی توسط شرکت ایتالیایی از محل حاصل از فروش نفت تأمین میشود و این نکته بسیار مهم بود و با وجود تمام این مسائل این قرارداد لغو شد. تا اینکه سال ۱۳۶۳ من خدمت آقای هاشمی رفسنجانی رسیدم و خواستار خرید و انتقال دانش فنی برای مراحل اجرایی فولاد مبارکه شدم، چون بهیقین رسیدم بدون کمک و مشورت کشورهای صاحب این صنعت هیچ کاری نمیتوانیم انجام دهیم. تلاشهای ما منجر به این شود که در سال ۱۳۶۴ قراردادی با شرکت ای لوای ایتالیا جهت خرید و انتقال دانش فنی مدیریتی و اداری، طراحی سیستمهای بهرهبرداری و آموزش نیروی انسانی منعقد شد. هرچند که رقم قرارداد قبلی از ۱۶ میلیون دلار به ۶۰ میلیون دلار رسیده بود و این باعث مخالفتهای شدیدی از سوی نمایندگان با اجرای پروژه شد. این کشمکش به دفتر نخستوزیر هم کشیده شد. البته شرکت ایتالیایی متقاعد شد ما فقط در برابر فروش نفت میتوانیم این دانش فنی و خرید تجهیزات را خریداری کنیم و جالب اینکه ایتالیاییها تا قطره آخر تحویل نفت در برابر دانش فنی و خرید تجهیزات را عملی کردند و چیزی حدود ۷۰ میلیون دلار در برابر انتقال تجهیزات و دانش فنی نفت خریدند. بالاخره در سال ۱۳۶۵ خط تولید نورد گرم را افتتاح کردیم؛ این در حالی بود که در کشور تولید نورد گرم نداشتیم و بهنوعی تولید نورد گرم در آن مقطع برای کشور حکم طلا را داشت.
کارخانه: همچنان پس از سالها فولاد مبارکه بهعنوان ساختارمندترین و پیشروترین کارخانه ایران مطرح است. این ساختار منسجم و هماهنگ چگونه پدید آمد؟
برای پاسخ به این سوال باید به سه نکته اشاره کنم: نخست سیاست آموزش نیروی انسانی است طوری که ما از مکزیک و آلمان و ژاپن و بلغارستان به جد نیرو تربیت کردیم. دوم خرید کامل سیستمهای نرمافزاری «آیلوا» و سومین مسئله که بسیار مهم بود انتقال دانش فنی بود؛ یعنی من بهشخصه ۴ ماه جنوا بودم با ۲۰ مدیری که انتخاب کرده بود و اسامی آنها در اسناد فولاد مبارکه موجود است فقط آموزش دیدیم. بنابراین بهقدری زیربناهای آموزشی و انتقال دانش فنی را محکم بنیان نهادیم که امروز هم اثرات آن بهوضوح مشاهده میشود.
کارخانه: از دید شما آیا اگر فولاد مبارکه در آن زمان ساخته نمیشد کشور امروز میتوانست نمونه آن را بسازد؟
ساخت فولاد مبارکه در کشور اتفاق بسیار نادری است و بعید میدانم این تجربه دیگر به این زودیها تکرار شود. متأسفانه عدم ثبات اقتصادی و سیاسی در سالهای گذشته اجازه باز ساخت چنین مگا پروژهای را دور از انتظار کرده است.
کارخانه: کارنامه فولاد مبارکه را پسازاین سالها چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا همچنان با همان قدرت و قوت سابق از طرح خود دفاع میکنید؟
فولاد ایران بر اساس مطالعاتی که هوشنگ انصاری و دکتر محمدرضا امین انجام دادند و نسخه جدید توسعه فولاد را بعد از روسها ارائه کرده بودند، هنوز هم با همان سطح دانش در حال اجرا شدن است. متأسفانه بعد این دو عزیز هیچکسی برای توسعه فولاد ایران پیشگام نشد. نمونهاش همین سیستم گازی است که بر اساس الگوبرداری از میدرکس است. کار مثبت سالهای گذشته ساخت فولاد آلیاژی یزد بوده است! این در حالیست که یکی از گرانترین پروژههای ما بعد از فولاد مبارکه، فولاد آلیاژی یزد است. توجه داشته باشید که به علت تنوع بسیار زیاد تولید فولاد در دنیا تمام کشور در حال بالانس واردات و صادرات محصولات فولادی هستند، طوری که بنده در سفری که به پوهانگ داشتم شاهد تولید ورق برای شرکت تویوتا بودم. متأسفانه خلأ یک سازوکار منسجم واردات و صادرات بااینهمه تنوع زیاد محصولات فولادی احساس میشود؛ یعنی اتاق فکری که بررسی کند در حال حاضر صادرات یا واردات، کدامیک به نفع اقتصاد کشور است، وجود ندارد.
کارخانه: اساساً مسیر حرکت صنعت را به کدام سمت میبینید؟
نظر کلی من این است که در ایران دوران فولادهای ساختمانی و عمومی مانند ورق، میلگرد و تیرآهن به پایان رسیده است و کشور باید بهسوی سطح بعدی فولادها یعنی فولادهای آلیاژی و خاص حرکت کند. فولاد یکی از پیچیدهترین دنیاها را در میان فلزات در اختیار دارد و شاید اگر بگوییم هزاران هزار نوع فولاد برای مصارف مختلفی همچون پزشکی، کشتی، هوافضا در دنیا وجود دارد حرف نادرستی نزده باشیم. ما برای رسیدن به این مسیر نیازمند تلاشهای بسیار هستیم اما پیشنهاد من این است که به دنبال فولادهایی با گرید بالا مانند فولادهایی برای لولههای نفت و گاز حرکت کنیم. همچنین نظر شخصی من حرکت به سمت فولادهای ویژه گرید صنعت خودرو است زیرا فولاد برای خودرو بسیار ارزشمند است. علاوه بر بدنه خودرو، قطعات فولادی که در زیر خودرو استفاده میشوند فولادهای خاص و گرانقیمتی هستند.
کارخانه: چقدر به آینده صنعت فولاد در ایران خوشبین هستید؟ آیا با روند فعلی صنعت فولاد میتواند ایران را به توسعهیافتگی برساند؟
کاربرد تولید ورق گرم مثل کاربرد نان سنگک است که با هر غذایی سازگار است. ورق گرم حکم نان برای تولید و صنعت دارد. امروزه نقش تولید ورق گرم در تولید پروفیل و تابلوی برق و میز و صندلی و … کاربرد دارد همینقدر بگویم که اگر ما فولاد مبارکه را نداشتیم و ورق گرم تولید نمیکردیم، کشور ما شاید ازنظر درجه صنعتی نیمی از جایگاه امروز خود را هم نداشت. بااینهمه فولاد مبارکه باید در سیستمهای خنککننده به علم و دانش روز دنیا مجهز شود و از فناوریهای جدید استفاده کند تا مصرف آب را بازهم کاهش دهد.
نظر شما