پایگاه خبری تحلیلی ایراسین، در سالهای اخیر صنعت فولاد ایران همواره یکی از ارکان کلیدی اقتصاد ملی، ارزآوری غیرنفتی و اشتغالزایی بهشمار رفته است؛ بخشی که سهم قابلتوجهی از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد و نقش مهمی در تأمین مواد اولیه صنایع پاییندستی ایفا میکند. با این حال، این صنعت استراتژیک با چالشهای ساختاری در تأمین انرژی مواجه شده است، چالشی که در گزارشهای رسانههای داخلی نیز بارها مورد تأکید قرار گرفته است. بهگونهای که کارشناسان نسبت به اثرات سیاستهای قیمتگذاری گاز و افزایش تعرفههای انرژی بر بخشهای حساس زنجیره فولاد، بهویژه واحدهای احیای مستقیم و تولید آهن اسفنجی، هشدار دادهاند و آن را تهدیدی برای مزیت رقابتی تاریخی ایران قلمداد کردهاند همزمان، تولید و صادرات آهن اسفنجی نیز در سالهای گذشته روندی رو به رشد داشته است؛ بهطوری که گزارشها نشان میدهند تولید این محصول در ایران افزایش یافته و صادرات آن نیز در چند دوره متوالی رشد چشمگیری را تجربه کرده است، وضعیتی که اهمیت این محصول میانی در زنجیره فولاد را بیش از پیش برجسته میکند در چنین بستر تحلیلی، این یادداشت تلاش دارد ضمن تشریح جامع سازوکار تولید آهن اسفنجی، ظرفیتهای خلق ارزش این بخش و نیز پیامدهای افزایش تعرفه گاز صنعتی بر هزینه، سودآوری و رقابتپذیری صنعت فولاد ایران را بررسی کند. در همین راستا با مینا جعفری، رئیس کمیسیون صنعت و معدن سازمان مشاوران و متخصصان ملل اسلامی (اینسکو)، مصاحبهای انجام دادیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
ایراسین: چگونه آهن اسفنجی به حلقهای راهبردی در زنجیره فولاد ایران تبدیل شده و افزایش تعرفه گاز چه اثراتی بر تولید، هزینه و رقابتپذیری این صنعت دارد؟
جعفری: آهن اسفنجی طی سالهای گذشته به یکی از حیاتیترین و راهبردیترین حلقههای زنجیره فولاد ایران تبدیل شده است؛ محصولی میانی که اگرچه در ظاهر تنها یک مرحله از زنجیره تولید فولاد به شمار میآید، اما در عمل نقش آن بهمراتب فراتر از یک محصول واسطهای است. امروزه سرنوشت تولید فولاد خام، سودآوری واحدهای فولادی، توسعه زنجیره ارزش و حتی مزیت رقابتی ایران در بازار جهانی فولاد، بهطور مستقیم به پایداری تولید آهن اسفنجی وابسته است. در ایرانِ امروز، هرگونه اختلال، کاهش یا توقف در تولید آهن اسفنجی، بهمعنای توقف بخش قابلتوجهی از تولید فولاد خام کشور خواهد بود. این سطح از اهمیت صرفاً ناشی از نقش فنی آهن اسفنجی نیست، بلکه ریشه در ساختار انرژی کشور، وضعیت ذخایر سنگآهن، الگوی توسعه صنایع فولادی و حتی سیاستگذاریهای کلان اقتصادی و انرژی دارد.
این یادداشت با هدف ترسیم تصویری جامع از وضعیت این صنعت، سه محور اساسی را بهصورت همزمان بررسی میکند: نخست، تشریح دقیق سازوکار تولید آهن اسفنجی؛ دوم، بررسی ظرفیت عظیم ثروتسازی و خلق ارزش افزوده در این حلقه از زنجیره فولاد؛ و سوم، واکاوی چالش جدید و جدی افزایش تعرفه گاز و اثرات آن بر هزینه تولید، سودآوری و مزیت رقابتی ایران. مجموع این سه محور، تصویری روشن از وضعیت امروز و آینده صنعت آهن اسفنجی و فولاد کشور ارائه میدهد.
ایراسین: نقش گندلهسازی در تضمین کیفیت و پایداری تولید آهن اسفنجی در ایران چیست و خودکفایی در این بخش چه تأثیری بر توسعه زنجیره فولاد دارد؟
جعفری: فرایند تولید آهن اسفنجی از سنگآهن آغاز میشود، اما ماده اولیهای که وارد واحد احیای مستقیم میشود، نمیتواند سنگآهن خام باشد. برای دستیابی به تولید پایدار، یکنواخت و اقتصادی، خوراک کوره احیا باید کاملاً استاندارد و مهندسیشده باشد و اینجاست که نقش گندلهسازی بهعنوان یکی از حلقههای کلیدی زنجیره فولاد برجسته میشود. در ایران، واحدهای بزرگ گندلهسازی عمدتاً در سه محور سنگان، چادرملو و گلگهر متمرکز شدهاند. گندله مناسب برای احیای مستقیم باید از ویژگیهای مشخصی برخوردار باشد؛ از جمله استحکام فشاری کافی برای تحمل وزن ستون مواد در کوره قائم، ابعاد یکنواخت برای تضمین جریان یکنواخت گاز، تردی کنترلشده برای جلوگیری از تولید ریزدانه و نفوذپذیری بالا برای عبور مؤثر گاز احیاکننده. کیفیت گندله ارتباطی مستقیم و غیرقابلانکار با نرخ تولید، پایداری کوره و هزینه نهایی آهن اسفنجی دارد. گندله ضعیف میتواند منجر به انسداد کوره، ریزش بار، نوسان دمایی و در نهایت کاهش راندمان و افزایش هزینههای تولید شود. در سالهای اخیر، ایران در حوزه گندلهسازی با جهشی قابلتوجه مواجه بوده و میزان خودکفایی در این بخش بهطور محسوسی افزایش یافته است؛ موضوعی که نقش تعیینکنندهای در رشد تولید آهن اسفنجی و تثبیت پایههای توسعه زنجیره فولاد کشور داشته است.
ایراسین: چگونه وابستگی به گاز طبیعی بر هزینه و رقابتپذیری تولید آهن اسفنجی در ایران تأثیر میگذارد؟
جعفری:در روش احیای مستقیم، بهویژه در فناوریهای Midrex و PERED که ستون اصلی تولید آهن اسفنجی در ایران محسوب میشوند، گاز طبیعی قلب تپنده فرایند است. گاز طبیعی ابتدا در واحدهای گوگردزدایی پالایش میشود و سپس وارد ریفورمر شده و به گازهای احیایی شامل هیدروژن و مونوکسید کربن تبدیل میگردد. این گاز احیاکننده با دمای بالا وارد کوره قائم میشود و واکنش کاهش اکسیدهای آهن را ممکن میسازد. این مرحله یکی از حساسترین بخشهای فرایند از منظر هزینه تولید است. مصرف گاز در واحدهای احیای مستقیم بسیار قابلتوجه است و هرگونه افزایش در تعرفه گاز میتواند بهسرعت ساختار هزینه تولید را بههم بزند. به همین دلیل، سیاستهای قیمتگذاری گاز نقشی تعیینکننده در تداوم مزیت رقابتی صنعت آهن اسفنجی ایران دارند؛ موضوعی که در ادامه یادداشت بهطور مفصل بررسی میشود.
ایراسین: چگونه ساختار اسفنجی آهن در کوره قائم، مزیت فنی و اقتصادی برای فولاد ایران ایجاد میکند؟
جعفری: در کوره قائم احیای مستقیم، گندله از بخش فوقانی کوره وارد شده و تحت نیروی ثقل بهسمت پایین حرکت میکند، در حالی که گاز احیاکننده از پایین کوره بهصورت خلافجریان وارد میشود. تماس مستمر این دو جریان مخالف باعث میشود که طی چند مرحله واکنش شیمیایی، اکسیژن از اکسیدهای آهن جدا شده و ساختار متخلخل و اسفنجی آهن فلزی شکل بگیرد. این ساختار اسفنجی دارای مزایای فنی متعددی است، از جمله سطح ویژه بالا، قابلیت واکنش سریع در کوره قوس الکتریکی، امکان تنظیم دقیق درصد کربن و پایداری بالای شارژ در فولادسازی. ایران با تکیه بر این فناوری، به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان آهن اسفنجی در جهان تبدیل شده است و همین ویژگیهاست که ظرفیتهای عظیم خلق ارزش را در این بخش ایجاد میکند.
ایراسین: چگونه استفاده از آهن اسفنجی گرم (HDRI) بهرهوری و مصرف انرژی در فولادسازی ایران را بهبود میبخشد؟
جعفری: آهن اسفنجی تولیدشده در واحد احیا به دو صورت تخلیه میشود: آهن اسفنجی سرد (CDRI) و آهن اسفنجی گرم (HDRI). نسل جدید فولادسازی در ایران بهطور فزایندهای به سمت استفاده از HDRI حرکت کرده است؛ زیرا این روش باعث کاهش تلفات انرژی، کاهش مصرف برق در کوره قوس الکتریکی و افزایش کیفیت فولاد تولیدی میشود. این تحول، گامی مهم در بهینهسازی مصرف انرژی و افزایش بهرهوری کل زنجیره فولاد به شمار میآید.
ایراسین: چه عواملی جایگاه ایران در تولید جهانی آهن اسفنجی را تقویت کردهاند و پیامد آن برای زنجیره فولاد چیست؟
جعفری: ایران به سه دلیل اصلی توانسته به یکی از بازیگران بزرگ جهانی در تولید آهن اسفنجی تبدیل شود: دسترسی طبیعی به گاز، برخورداری از ذخایر قابلتوجه سنگآهن و توسعه سریع واحدهای احیای مستقیم طی ۱۵ سال گذشته. بر همین اساس، ایران در حال حاضر در زمره سه تولیدکننده بزرگ آهن اسفنجی جهان قرار دارد و در برخی سالها حتی رتبه نخست را نیز به خود اختصاص داده است. این جایگاه استراتژیک، ایران را به بازیگری اثرگذار اما کمصدا در زنجیره جهانی فولاد تبدیل کرده است.
ایراسین: چگونه دسترسی ایران به گاز طبیعی ارزان، مزیت رقابتی در تولید آهن اسفنجی ایجاد کرده و مسیرهای خلق ارزش این محصول در زنجیره فولاد چیست؟
جعفری: آهن اسفنجی یکی از کمیابترین و راهبردیترین محصولات زنجیره فولاد در جهان محسوب میشود، زیرا همه کشورها به گاز طبیعی ارزان و پایدار دسترسی ندارند. این محدودیت جهانی، مزیتی طبیعی و منحصربهفرد برای ایران ایجاد کرده است. مسیرهای خلق ارزش از آهن اسفنجی شامل افزایش عمق زنجیره از گندله تا شمش فولادی، صادرات DRI و HBI به کشورهای نیازمند، توسعه واحدهای کوچک احیای مستقیم نزدیک به معادن و یکپارچهسازی عمودی از معدن تا فولادسازی است. در کشورهایی که فاقد گاز ارزان هستند، هزینه تولید آهن اسفنجی بهمراتب بالاتر است و این شکاف اقتصادی بهمعنای آن است که هر تن آهن اسفنجی ایرانی، بالقوه یک دارایی مزیتدار در بازار جهانی محسوب میشود؛ البته به شرط آنکه سیاستگذاری انرژی، این مزیت را تضعیف نکند.
ایراسین: افزایش تعرفه گاز صنعتی چه تأثیری بر مزیت رقابتی ایران در تولید آهن اسفنجی، سودآوری واحدهای فولادی و جایگاه کشور در بازار جهانی دارد؟
جعفری: افزایش تعرفه گاز صنعتی، بهویژه برای واحدهای احیای مستقیم، یکی از جدیترین تهدیدهایی است که مزیت تاریخی ایران در صنعت فولاد را هدف قرار داده است. این سیاست موجب افزایش مستقیم بهای تمامشده هر تن آهن اسفنجی، کاهش حاشیه سود واحدهای فولادی، افت رقابتپذیری در برابر کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس، تهدید توسعه واحدهای جدید، احتمال کمبود خوراک فولادسازان، آسیب به صادرات غیرمستقیم فولاد و کاهش جذابیت سرمایهگذاری میشود. در شرایطی که ایران یکی از کمهزینهترین تولیدکنندگان جهان بوده است، این رویکرد میتواند مزیتی چند دهساله را به خطر بیندازد. فولادسازی مبتنی بر احیای مستقیم بدون گاز رقابتی، عملاً مفهومی نخواهد داشت. در همین حال، کشورهایی مانند هند و عربستان با برنامهریزی برای توسعه انرژی ارزان، در پی تصاحب بازارهای DRI هستند و هرگونه افزایش هزینه داخلی در ایران، میدان را برای این رقبا باز میکند.
ایراسین: چگونه مدیریت هوشمند انرژی و سیاستگذاری مناسب تعرفه گاز میتواند مزیت ژئواقتصادی ایران در تولید آهن اسفنجی را حفظ کرده و سودآوری، صادرات و اشتغال در زنجیره فولاد را تضمین کند؟
جعفری: ایران با فولاد مبتنی بر گاز وارد بازار جهانی شده و مزیت اصلی آن دقیقاً در همین نقطه نهفته است. افزایش تعرفه گاز بهمعنای ضربه مستقیم به قلب زنجیره ارزش فولاد است. بهجای چنین سیاستی، مدیریت مصرف، بهینهسازی و هوشمندسازی انرژی میتواند راهکاری پایدارتر و اثربخشتر باشد. سودآوری صنعت فولاد در نهایت به اقتصاد ملی، صادرات و اشتغال بازمیگردد و سیاستی که تولید را تضعیف کند، حتی از منظر درآمدهای دولتی نیز نتیجهای معکوس خواهد داشت. در نهایت میتوان گفت آهن اسفنجی صرفاً یک محصول صنعتی نیست، بلکه یک مزیت ژئواقتصادی برای ایران به شمار میآید؛ مزیتی که بر پایه گاز، نیروی انسانی متخصص، ذخایر معدنی و دهها سال سرمایهگذاری شکل گرفته است. سیاستگذاری نادرست در حوزه انرژی میتواند این مزیت را از بین ببرد و سرمایهگذاریهای عظیم و زنجیره اشتغال را در معرض تهدید قرار دهد. برای حفظ جایگاه ایران در این صنعت، تنظیم منطقی و رقابتی تعرفه گاز، تقویت صادرات آهن اسفنجی و شمش، تداوم داخلیسازی تجهیزات و توسعه عمیق زنجیره ارزش فولاد ضرورتی اجتنابناپذیر است. اگر این مسیر بهدرستی طی شود، ایران همچنان میتواند یکی از سه قطب بزرگ تولید فولاد مبتنی بر احیای مستقیم در جهان باقی بماند و سالها از این مزیت، ثروت و ارزش خلق کند.
نظر شما