ماهنامه فولادآینده؛ در یک کارگاه تولید مس در شهر «نینگبو»، در استان ژجیانگ در شرق چین، شمش‌های ضخیم مس ابتدا به صورت نورد، تمیز و سپس فشرده می‌شوند تا به شکل کلاف‌های نوار مسی درآیند. به گفته یکی از نمایندگان این شرکت، این مواد در نهایت برای تولید کانکتورهای پرسرعت و دیگر قطعات مورد استفاده در سرورهای هوش مصنوعی مراکز داده و تجهیزات مخابراتی پیشرفته به کار می‌روند. رسانه‌های چینی گزارش داده‌اند که با رونق گرفتن مراکز محاسبات هوشمند، مراکز داده و صنایع مرتبط با انرژی‌های نو در چین، سفارش برای این محصولات به‌شدت افزایش یافته است. در برخی شرکت‌ها میزان تقاضا حتی از ظرفیت عرضه نیز فراتر رفته است. گروهی از فلزات غیرآهنی مانند مس، آلومینیوم، قلع، تانتالوم، ایندیوم، ژرمانیوم و گالیوم، که زمانی بیشتر در صنایع تولیدی سنتی کاربرد داشتند، اخیرا عنوان جدیدی در بازار پیدا کرده‌اند: «فلزات محاسباتی». توسعه سریع زیرساخت‌های پردازش هوش مصنوعی باعث افزایش چشمگیر تقاضا برای این فلزات شده و در نتیجه، قیمت آنها نیز به‌طور کلی افزایش یافته است.
بر اساس گزارشی که روزنامه «پیپلزدیلی» منتشر کرده، قیمت قلع، تانتالوم و ایندیوم در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به‌ترتیب بیش از ۴۰ درصد، ۱۵۸ درصد و ۶۰ درصد افزایش یافته است. در همین حال، قیمت مس و آلومینیوم نیز در سطوح بالایی باقی مانده است.
کارشناسان صنعت چین از این فلزات با عنوان «فلزات محاسباتی» (Compute Metals) یاد می‌کنند؛ اصطلاحی که یک طبقه‌بندی علمی نیست، بلکه عنوانی بازاری برای موادی است که به‌طور فزاینده‌ای در سرورهای هوش مصنوعی، مراکز داده، بسته‌بندی پیشرفته تراشه‌ها، ارتباطات نوری، سامانه‌های برق و زیرساخت‌های خنک‌کننده مصرف می‌شوند. اجرای مدل‌های هوش مصنوعی به حجم بسیار زیادی از برق نیاز دارد و سامانه‌های تولید و انتقال برق نیز به‌شدت به مواد فلزی وابسته هستند.
بخش‌های نوظهوری مانند هوش مصنوعی، ذخیره‌سازی انرژی، خودروهای انرژی نو، توسعه شبکه‌های برق و تولید پیشرفته، الگوی تقاضا برای فلزات را در بازار تغییر داده‌اند
«فلز محاسباتی» چیست؟
«فلزات محاسباتی» به مواد فلزی کلیدی گفته می‌شود که در مراکز پردازش هوشمند، سرورهای هوش مصنوعی، ماژول‌های ارتباط نوری پرسرعت، بسته‌بندی پیشرفته تراشه‌ها و سامانه‌های خنک‌کننده مایع کاربرد دارند. این فلزات در بخش‌های مختلفی از جمله برق، الکترونیک و انرژی‌های نو به‌طور گسترده استفاده می‌شوند و پایه مادی زنجیره صنعت محاسبات را تشکیل می‌دهند.
در صنعت، این فلزات معمولا به دو گروه تقسیم می‌شوند. گروه نخست، «فلزات محاسباتی پرمصرف» هستند که مس و آلومینیوم مهم‌ترین آنها به شمار می‌روند. این فلزات عمدتا برای انتقال برق، دفع حرارت و ایجاد استحکام و پشتیبانی ساختاری به کار می‌روند. گروه دوم، «فلزات کمیاب با مصرف محدود» هستند که شامل قلع، تانتالوم، ایندیوم، ژرمانیوم، گالیوم و مولیبدن می‌شوند. اگرچه میزان مصرف این فلزات نسبتا کم است، اما در بسته‌بندی پیشرفته تراشه‌ها، ارتباطات نوری و تولید نیمه‌رساناها نقش حیاتی دارند و جایگزین کردن آنها بسیار دشوار است.
مس یکی از مهم‌ترین مواد مصرفی در زیرساخت‌های محاسباتی است. از اتصال‌دهنده‌های کابل‌های مسی و لایه‌های زیرین بردهای مدار چاپی گرفته تا ماژول‌های انتقال حرارت و سامانه‌های برق، هرچه توان پردازشی سرور بیشتر باشد، معمولا به مس بیشتری نیز نیاز خواهد داشت. برآوردها نشان می‌دهد یک سرور پردازش هوش مصنوعی با عملکرد بالا به ۱۵ تا ۳۰ کیلوگرم مس نیاز دارد؛ یعنی سه تا شش برابر یک سرور معمولی. سامانه‌های خنک‌کننده مایع نیز برای هر سرور به ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم آلومینیوم دیگر نیاز دارند. قلع در لحیم‌کاری و بسته‌بندی پیشرفته تراشه‌ها کاربرد دارد؛ تانتالوم در ساخت خازن‌های با عملکرد بالا استفاده می‌شود؛ فسفید ایندیوم برای ارتباطات نوری پرسرعت اهمیت دارد و نیترید گالیوم نیز در عملکرد تجهیزات الکترونیک پربازده نقش دارد.
افزایش قیمت فلزات محاسباتی، نتیجه مستقیم شکاف میان محدودیت شدید عرضه و تقاضای انفجاری جهانی برای زیرساخت‌های هوش مصنوعی در بازارهای صنعتی دنیاست
چین در زمینه فلزات محاسباتی از مزیت‌های ویژه‌ای برخوردار است، چون از ذخایر قابل توجه، سهم بالای تولید و ظرفیت‌های پیشرفته پالایش برای بسیاری از مواد معدنی استراتژیک برخوردار است؛ موادی که کاربرد گسترده‌ای در نیمه‌رساناهای هوش مصنوعی و صنایع پیشرفته دارند. بر اساس گزارش موسسه مالی «شین‌دا»، چین در سال ۲۰۲۴ حدود 23.91 درصد از ذخایر جهانی قلع و 52.4 درصد از تولید جهانی آن را در اختیار داشته و بزرگ‌ترین تولیدکننده قلع جهان بوده است.
بر اساس همین گزارش، ذخایر ژرمانیوم چین پس از آمریکا در رتبه دوم قرار دارد، اما ۴۱ درصد از کل ذخایر جهان را تشکیل می‌دهد. چین همچنین بزرگ‌ترین تولیدکننده ژرمانیوم جهان است و حدود ۷۰ تا ۸۳ درصد تولید اولیه جهانی این فلز را در اختیار دارد. علاوه بر این، چین یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان بوکسیت جهان است و از منابع فراوان گالیوم برخوردار است، به‌طوری که ذخایر گالیوم آن ۶۸ درصد از کل تولید جهانی را شامل می‌شود. داده‌های وزارت منابع طبیعی چین نیز نشان می‌دهد تا پایان سال ۲۰۲۵، ذخایر ۱۴ ماده معدنی از جمله تنگستن و قلع در چین در رتبه نخست جهان قرار داشته است.
تحلیلگران صنعت معتقدند قدرت چین در این مواد معدنی استراتژیک فقط به منابع طبیعی آن محدود نمی‌شود و زنجیره صنعتی توسعه‌یافته و تکنولوژی پیشرفته پالایش نیز نقش مهمی دارد. چین به‌ویژه در زمینه تکنولوژی‌های خالص‌سازی شماری از فلزات محاسباتی پیشرفت کرده و از این طریق در زنجیره تامین جهانی سخت‌افزارهای هوش مصنوعی و سایر تکنولوژی‌های پیشرفته مزیت رقابتی به دست آورده است. با تشدید رقابت جهانی برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی، اهمیت این مواد نیز افزایش خواهد یافت. «تیان فنگ»، رئیس پیشین موسسه پژوهش صنایع هوشمند شرکت «سنس‌تایم»، گفته دسترسی پایدار به فلزات محاسباتی اصلی همچنان برای توسعه توان پردازشی، تولید نیمه‌رساناها و نسل بعدی سامانه‌های صنعتی حیاتی خواهد بود.
هجوم سرمایه به هوش مصنوعی، طبقه جدیدی از دارایی‌ها به نام «فلزات محاسباتی» را به فهرست معاملات کشانده است. جهش‌های سرسام‌آور قیمت، از رشد ۱۵۸ درصدی تانتالوم تا مصرف ۳۰ کیلوگرمی مس در هر سرور پیشرفته، بازارهای مالی را به صرافت انداخته است. در آن‌سو، اقلیت کمیاب اما غیرقابل‌جایگزینی نظیر تانتالوم، قلع و گالیوم، شاه‌کلید اتصالات نوری و خازن‌های پربازده شده‌اند. با تشدید رقابت جهانی برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی، دسترسی پایدار به این فلزات، دیگر نه یک انتخاب فنی، که پیش‌شرطِ حیاتِ نیمه‌رساناها و موتورهای محرکِ سامانه‌های صنعتی فرداست.
پشت پرده افزایش قیمت‌ها
ناظران صنعت معتقدند افزایش قیمت فلزات محاسباتی حاصل ترکیبی از محدودیت عرضه و رشد چشمگیر تقاضای بازار است. «دوان شائوفو»، معاون دبیرکل انجمن صنایع فلزات غیرآهنی چین، به گلوبال تایمز گفته از یک سو، تولید برخی مواد معدنی کلیدی به دلیل محدودیت منابع، الزامات زیست‌محیطی و طولانی بودن روند صدور مجوزها، به جای افزایش، در حال کاهش است. در مورد آلومینیوم نیز سقف ظرفیت تولید همچنان محدود است و در کوتاه‌مدت فضای چندانی برای افزایش عرضه در بازار وجود ندارد.
از سوی دیگر، چندین کشور فلزات مرتبط را در فهرست مواد معدنی حیاتی خود قرار داده‌اند و اختلال در سرمایه‌گذاری معدنی، محدودیت‌های صادراتی و تنش‌های ژئوپلیتیک نیز افزایش یافته است. این عوامل ثبات زنجیره‌های تامین جهانی را کاهش داده‌اند. درگیری‌های ژئوپلیتیک همچنین موجب اختلال در حمل‌ونقل مواد اولیه در سراسر جهان شده‌اند. بنابراین، افزایش قیمت این فلزات حاصل محدود شدن عرضه در برابر تقاضایی است که در بازار جهانی به‌طور مستمر در حال گسترش است. تحلیلگران می‌گویند افزایش توجه به فلزات محاسباتی بازتاب‌دهنده تغییرات ساختاری در چشم‌انداز توسعه صنعتی جهان است. در سطح کلان، بخش‌های نوظهوری مانند هوش مصنوعی، ذخیره‌سازی انرژی، خودروهای انرژی نو، توسعه شبکه‌های برق و تولید پیشرفته، الگوی تقاضا برای فلزات را در بازار تغییر داده‌اند. تیان معتقد است چین در مواجهه با فرصت‌ها و چالش‌های هزینه‌ای ناشی از افزایش تقاضا برای فلزات محاسباتی باید همچنان از مزیت‌های خود در پالایش فلزات کمیاب، زیرساخت‌های محاسباتی و کاربردهای صنعتی استفاده کند. او همچنین بر تقویت نظام تضمین عرضه مواد معدنی حیاتی، افزایش هماهنگی میان بخش‌های بالادستی و پایین‌دستی زنجیره تولید و تقویت زیرساخت‌های صنعت هوش مصنوعی چین تاکید کرد.
منبع: Global Times
نظر شما