پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ یکی از عوامل مهم فاصله میان مسیر فعلی و اهداف اقلیمی، تداوم استفاده از زغال‌سنگ در بخش برق و صنعت است. با وجود توسعه سریع انرژی‌های تجدیدپذیر، زغال‌سنگ در بسیاری از اقتصادها همچنان نقشی مهم در تأمین برق دارد؛ به‌ویژه در کشورهایی که امنیت انرژی، قیمت سوخت و دسترسی به منابع جایگزین، بر تصمیم‌های مربوط به سبد انرژی اثر می‌گذارد.

داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد تقاضای جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۵ با رشد ۰.۳ درصدی به ۸.۸۴ میلیارد تن رسید و رکورد جدیدی ثبت کرد. این اتفاق در شرایطی رخ داد که تولید برق زغال‌سنگی در چین و هند، برای نخستین بار در حدود نیم قرن، کاهش یافت. با این حال، رشد مصرف در بازارهای دیگر، از جمله آمریکا و صنایع زغال‌بر، افت این دو اقتصاد بزرگ را جبران کرد.

نکته مهم این است که این داده به معنای افزایش دائمی مصرف زغال‌سنگ نیست. IEA پیش‌بینی می‌کند در سال‌های آینده روندهای منطقه‌ای متفاوت باشد و در برخی بازارهای توسعه‌یافته، مصرف زغال‌سنگ همچنان کاهش یابد.

امنیت انرژی در برابر گذار انرژی

اهمیت زغال‌سنگ در شرایط کنونی تا حد زیادی به مسئله امنیت انرژی بازمی‌گردد. IEA در ارزیابی سال ۲۰۲۶ خود اعلام کرده است افزایش قیمت گاز طبیعی در پی اختلالات بازار انرژی، در برخی کشورها باعث شده نیروگاه‌ها از گاز به سمت زغال‌سنگ حرکت کنند. به بیان دیگر، وقتی گاز گران‌تر یا دسترسی به آن محدود می‌شود و ظرفیت زغال‌سنگی آماده بهره‌برداری است، برخی بازارهای برق برای حفظ امنیت عرضه دوباره به این سوخت متکی می‌شوند.

این موضوع در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری پیدا کرده است. IEA پیش‌بینی کرده تقاضای جهانی زغال‌سنگ امسال ۱.۲ درصد افزایش یابد و به ۸.۹۴ میلیارد تن برسد؛ رقمی که یک رکورد جدید خواهد بود. این افزایش عمدتاً تحت تأثیر قیمت بالاتر گاز طبیعی، اختلالات ناشی از بحران خاورمیانه و برخی شرایط آب‌وهوایی قرار دارد.

با وجود رکورد مصرف زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۵، چشم‌انداز بلندمدت متفاوت است. اکسون‌موبیل در گزارش Global Outlook 2026 پیش‌بینی کرده است مصرف جهانی زغال‌سنگ تا سال ۲۰۵۰ حدود ۳۰ درصد کمتر از سطح فعلی شود؛ زیرا انرژی‌های کم‌انتشار سهم بیشتری از رشد تقاضای جهان را تأمین خواهند کرد. با این حال، این شرکت معتقد است زغال‌سنگ در برخی کشورها به دلیل ملاحظات امنیت انرژی همچنان بخشی از سبد انرژی باقی خواهد ماند.

اکسون‌موبیل همچنین پیش‌بینی می‌کند خورشید و باد تا سال ۲۰۵۰ بیش از چهار برابر رشد کنند و حدود ۸۵ درصد از رشد تقاضای جهانی برق را پوشش دهند. در عین حال، تولید برق با گاز طبیعی نیز حدود ۲۵ درصد افزایش خواهد یافت و این نیروگاه‌ها با افزایش سهم منابع متغیر تجدیدپذیر، نقش بیشتری در پایداری شبکه ایفا خواهند کرد.

این ترکیب نشان می‌دهد گذار انرژی الزاماً به حذف فوری همه سوخت‌های فسیلی منجر نمی‌شود؛ بلکه سبد تولید برق در حال تغییر است و بسته به شرایط هر منطقه، سهم منابع مختلف متفاوت خواهد بود.

تقاضای برق، معادله را پیچیده‌تر می‌کند

یکی از مهم‌ترین چالش‌های کاهش انتشار، رشد تقاضای برق است. اکسون‌موبیل برآورد کرده تقاضای جهانی برق تا سال ۲۰۵۰ حدود ۶۵ درصد افزایش پیدا کند؛ رشدی که عمدتاً از افزایش فعالیت اقتصادی و بهبود سطح زندگی در کشورهای در حال توسعه ناشی خواهد شد.

در این میان، صنعت حدود ۴۰ درصد رشد تقاضای جهانی برق را به خود اختصاص خواهد داد. توسعه مراکز داده، برقی‌شدن حمل‌ونقل و افزایش مصرف برق ساختمان‌ها نیز از دیگر عوامل افزایش تقاضا هستند. به همین دلیل، گذار انرژی صرفاً به معنای جایگزینی نیروگاه‌های زغال‌سنگی با خورشیدی و بادی نیست؛ بلکه توسعه هم‌زمان شبکه، ذخیره‌سازی و ظرفیت‌های انعطاف‌پذیر نیز ضروری خواهد بود.

انتشار کربن هنوز با هدف اقلیمی فاصله دارد

اکسون‌موبیل در چشم‌انداز خود پیش‌بینی کرده انتشار انرژی‌محور جهان پس از رسیدن به اوج حدود ۳۶ میلیارد تن در سال در این دهه، تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۳۰ میلیارد تن کاهش یابد. با این حال، این رقم همچنان فاصله قابل توجهی با سطح موردنیاز در سناریوهای «احتمالاً کمتر از ۲ درجه» IPCC دارد که حدود ۱۱ میلیارد تن در سال ۲۰۵۰ است.

این شرکت تأکید کرده است کاهش انتشار تنها از مسیر توسعه تجدیدپذیرها حاصل نمی‌شود و فناوری‌هایی مانند جذب و ذخیره‌سازی کربن، هیدروژن کم‌کربن و سوخت‌های زیستی نیز برای کاهش انتشار در بخش‌های دشوار برای کربن‌زدایی موردنیاز هستند. بر اساس چشم‌انداز اکسون‌موبیل، ظرفیت استفاده از CCS و هیدروژن تا سال ۲۰۵۰ باید به ترتیب حدود ۶۰ و ۳۰ برابر سطح کنونی افزایش یابد.

گذار انرژی؛ رقابت میان هزینه و امنیت

مجموع این داده‌ها نشان می‌دهد مسئله کاهش انتشار کربن را نمی‌توان صرفاً به حذف زغال‌سنگ تقلیل داد. زغال‌سنگ همچنان یکی از منابع مهم انتشار است، اما رشد تقاضای برق، امنیت انرژی، قیمت گاز، محدودیت برخی فناوری‌های کم‌کربن و سرعت توسعه شبکه نیز در تعیین مسیر آینده انرژی نقش دارند.

از یک سو، IEA نشان می‌دهد مصرف جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۵ به رکورد جدیدی رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز احتمال ثبت رکورد دیگری وجود دارد؛ از سوی دیگر، اکسون‌موبیل انتظار دارد مصرف زغال‌سنگ تا سال ۲۰۵۰ حدود ۳۰ درصد کاهش یابد.

بنابراین، مسیر آینده انرژی جهان ترکیبی از کاهش تدریجی زغال‌سنگ، توسعه سریع خورشید و باد، رشد شبکه و ذخیره‌سازی، افزایش بهره‌وری و توسعه فناوری‌های کاهش انتشار خواهد بود. هم‌زمان، رشد ۶۵ درصدی تقاضای برق نشان می‌دهد چالش اصلی تنها تأمین انرژی پاک‌تر نیست؛ جهان باید این انرژی را در مقیاس بزرگ، پایدار و با هزینه قابل‌قبول در اختیار صنایع و مصرف‌کنندگان قرار دهد.