به گزارش ایراسین؛ صنعت فولاد به عنوان یکی از صنایع مادر، نقشی حیاتی در توسعه اقتصادی کشور دارد. این صنعت در سال های اخیر به دلیل ناترازی انرژی (اختلاف بین عرضه و تقاضا) با کاهش تولید، افزایش هزینه ها و تهدید پایداری زنجیره تامین مواجه شده است. در حالی که ایران با دارا بودن حدود ۳۳ تریلیون مترمکعب ذخایر گاز طبیعی (۱۸% از کل ذخایر جهان) و حدود ۱۶۰ میلیارد بشکه ذخایر نفت خام (۹% از کل ذخایر جهان) در تئوری باید از امنیت انرژی مطلق برخوردار باشد. اما داده‌ها نشان دهنده مواجهه با ناترازیِ شدیدی بوده، که از ابتدای سال و حتی پیش از ورود به فصل گرم به اوج خود رسیده و وزارت نیرو با هدف جلوگیری از خاموشی های گسترده در بخش های خانگی، بیمارستان ها و … محدودیت های شدیدی برصنایع و واحدهای فولادی اعمال نموده است.

مهمترین ریشه‌های ناترازی انرژی در کشور را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

۱- الگوی مصرف غیربهینه:

ایران دومین کشور جهان از نظر شدت انرژی (Energy Intensity) بوده و شاخص آن ۲ برابر متوسط دنیا و ۳ تا ۴ برابر کشورهای توسعه یافته است. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) برای تولید هر ۱۰۰۰ دلار GDP در ایران، معادل ۰.۲۵ تن نفت خام انرژی مصرف می‌شود، در حالی که میانگین جهانی ۰.۱۵ تن است.

بخش خانگی و تجاری ۴۲% از مصرف گاز کشور را به خود اختصاص داده‌اند، در حالیکه سهم صنعت از گاز طبیعی تنها ۲۸% بوده و در زمستان سال ۱۴۰۳ با افزایش شدید مصرف بخش های خانگی و تجاری، حدود ۸۰% از کل گاز تولیدی کشور به این بخش و تنها حدود ۲۰% تحویل صنایع بزرگ از جمله تولید کنندگان فولاد و نیروگاهها شده است.

بر اساس گزارش بانک مرکزی، رشد سالانه مصرف گاز طبیعی در ایران ۶.۸% است، در حالی که رشد تولید تنها ۳.۲% می‌باشد. این شکاف روزافزون، صنایع انرژی بر مانند فولاد را در معرض تهدید جدی قرار داده است. البته بخش قابل توجه عدم مصرف بهینه، نه فقط در فرهنگ بهره وری، که حاصل محصولات با کیفیت پائین و پرمصرف موجود در بازار کشور است. لوازم خانگی، پکیج های گرمایشی و سرمایشی داخلی با کیفیت پائین و مصرف انرژی بالا و عدم دسترسی مردم به محصولات با کیفیت، پائین بودن کیفیت سوخت و مصرف بیش از استاندارد خودروهای تولید داخل و … بالاجبار مصرف را در بخش خانگی افزایش می دهد.

۲- کاهش سرمایه‌گذاری:

طبق گزارش های رسمی، سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی نفت و گاز طی سال های گذشته کاهش یافته است. پروژه عظیم پارس جنوبی (بزرگترین میدان گازی جهان) مشترک با کشور قطر، با ظرفیت اسمی حدود ۷۰۰ میلیون مترمکعب با ۷۵% ظرفیت اسمی و در حدود ۵۵۰ میلیون مترمکعب درحال بهره برداری است، که دلیل اصلی آن اعمال تحریم‌های ظالمانه، غیر مشروع و خلاف قوانین اخلاقی و انسانی علیه انتقال فناوری به کشور است. این در حالی است که قطر در بخش مشترک با ظرفیت اسمی ۱.۴ میلیارد مترمکعب و تولید ۹۰% برابر با ۱.۳ میلیارد مترمکعب در حال بهره برداری است.

۳- فرسودگی زیرساخت‌ها شبکه انتقال و توزیع و تغییرات اقلیمی:

طبق آمارهای رسمی تلفات شبکه انتقال و توزیع برق ایران حدود ۱۴.۲% کل تولید برق کشور است (متوسط جهانی ۸%)، یعنی سالانه حدود ۴۰ تراوات ساعت اتلاف انرژی، که معادل تولید ۲۰ نیروگاه سیکل ترکیبی ۵۰۰ مگاواتی است. که در صورت کاهش تلفات تا سطح جهانی یعنی حدود ۸%، معادل تولید ۱۱ نیروگاه ۵۰۰ مگاواتی، صرفه جویی خواهد شد. علاوه بر آن راندمان نیروگاه‌های حرارتی ایران ۳۷% و سیکل ترکیبی حدود ۴۵% است، در حالیکه در کشورهای پیشرفته بیش از ۶۰% می باشد.

دلایل بسیار دیگری از جمله تاثیرات اقلیمی و محیط زیستی، کاهش شدید منابع آبی و در پی آن کاهش تولید انرژی در نیروگاههای برق آبی، افزایش شدید مصرف برق به دلیل افزایش جمعیت، گسترش شهرها و تغییرات اقلیمی و… منجر به عدم تعادل بین عرضه و تقاضای انرژی شده است، که اثرات ملموس آن بر صنعت فولاد را می توان در آمارهای زیر مشاهده نمود:

الف) آمارهای تولید و تعطیلی واحدها:

بر اساس آمار انجمن تولیدکنندگان فولاد، طی سال ۱۴۰۳ تولید فولاد میانی کاهش چشمگیری داشته و در زمستان ۱۴۰۲ نیز واحد های فولادی با کاهش شدید تولید مواجه شدند، که طبق آمار منجر به کاهش ۱.۸ میلیون تنی تولید فولاد خام شد.

شرکت فولاد مبارکه به عنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد کشور، در پیک مصرف زمستان ۱۴۰۲ برای اولین بار با قطعی ۲۰ روزه گاز مواجه شد که خسارات فراوانی را به همراه داشت. طبق آمار رسمی ارزش تولیدات از دست رفته آهن و فولاد کشور طی سال های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، رقمی بالغ بر ۱۱ میلیارد دلار بوده است. نکته قابل توجه اینکه این اعداد صرفاً عدم النفع ناشی از عدم تولید بوده و خسارت وارده به تجهیزات محاسبه نشده است.

ب) کاهش رقابت‌پذیری جهانی:

بر اساس گزارش World Steel Association، ایران در رتبه ۱۰ تولیدکنندگان فولاد جهان قرار دارد، اما از نظر بهره‌وری انرژی در رتبه ۲۳ قرار گرفته است. در پژوهشی با شاخص True Global Total Factor Energy Efficiency، ایران در میان ۴۰ کشور بررسی شده با امتیاز ۰.۸۹۷ در رتبه ۲۵ قرار گرفته است. این نمایانگر بهره وری نامناسب "نسبت انرژیِ مصرف شده به ارزش افزوده اقتصادی" بوده، که منجر به افزایش بهای تمام شده محصولات و کاهش قدرت رقابت در بازارهای جهانی می شود.

ج) اثرات زنجیره‌ای بر صنایع پایین‌دستی:

کاهش تولید و عرضه مواد اولیه ناشی از ناترازیِ انرژی منجر به افزایش قیمت تمام شده در پائین دست می شود، بطوریکه کمبود مواد اولیه باعث افزایش قیمت شمش در بورس کالا شده و بالتبع به سرعت باعث افزایش قیمت مقاطع فولادی می گردد. به عنوان مثال قطعی گاز شرکت فولاد مبارکه باعث افت قابل توجه تولید ورق گرم شد، که زنجیره صنایع خودروسازی، ساختمان و لوازم خانگی که ۶۵% از مصرف فولاد داخلی را به خود اختصاص می‌دهند درگیر شده و موجب اختلال در زنجیره تامین شد. بنابراین پروژه های توسعه، عمرانی و ساختمانی که به محصولات نهائی فولاد از قبیل میلگرد، ورق و… متکی هستند، با کمبود مقاطع فولادی و یا افزایش قیمت مواجه شده، که منجر به افزایش هزینه ها، کاهش سرعت اجرا و حتی توقف برخی پروژه ها شد.

د) پیامدهای کلان اقتصادی

۱- شاخص‌های کلان

صنعت فولاد حدود ۲۸% از ارزش افزوده صنعتی و مستقیماً حدود ۵.۵% از GDP کل کشور را تشکیل می‌دهد. این در حالی است که سهم صنعت فولاد در تولید ناخالص داخلی ایران از متوسط جهانی که حدود ۲.۱% بوده، بیشتر است. بنابراین کاهش تولید فولاد می‌تواند رشد اقتصادی کشور را کاهش دهد. به عنوان مثال اگر به هر علت از جمله ناترازی انرژی، تحریم و یا سیاست گذاری ها، تولید فولاد ۲۰% کاهش یابد، بر اساس برآورد بصورت مستقیم منجر به کاهش ۱% و غیر مستقیم 0.5% GDP
می گردد. اهمیت این اعداد در محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس مشخص می شود که هر ۱۰% کاهش تولید فولاد، حدود ۲۵،۰۰۰ شغل مستقیم و غیرمستقیم را از بین می‌برد.

۲- اثرات ارزی:

کمبود مواد اولیه، منجر به کاهش ظرفیت صادراتی محصولات نهایی فولادی شده و نه تنها باعث از دست رفتن بازارهای جهانی و منطقه ای شده، بلکه از همه مهم تر کاهش شدید ارزآوری و کمبود منابع ارزی در کشور را در پی خواهد داشت. فولاد و محصولات مرتبط حدود ۱۶% از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل داده و کاهش تولید فولاد میانی در سال ۱۴۰۳ منجر به از کاهش یک میلیارد دلار درآمد ارزی شده است.

بحران ناترازی انرژی در کشور، ناشی از مصرف بالای انرژی، فناوری های قدیمی در بسیاری از زنجیره های تولید، از چرخه تولید تا مصرف انرژی، یارانه های غیر هدفمند و ضعف سیاست گذاری است. در این راستا با ترکیبی از راهکارهای فنی، سیاستی و حکمرانی میتوان طی برنامه های کوتاه مدت اضطراری، میان مدت گذر از بحران و بلند مدت آینده نگر، به مقابله با آن رفت. این راهکارها می تواند نقشِ کلیدی در پایدارسازی صنعت داشته، افزون بر کاهش وابستگی به منابع انرژی، مزیت رقابتیِ صنعت فولاد ایران در بازارهای جهانی را ارتقاء دهد.

لازم به ذکر است که ناترازی انرژی نه تنها در ایران، بلکه در سطح جهانی یکی از چالش‌های مهم در سیاست‌گذاری انرژی است. کشورهای مختلف با توجه به شرایط خاص خود، راهکارهای متنوعی را برای مدیریت آن به کار گرفته‌اند. به عنوان مثال:

• آلمان با اجرای برنامه (Energiewende) سیاست‌های بلندپروازانه‌ای برای کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در پیش گرفته است.

این برنامه شامل توسعه گسترده انرژی بادی و خورشیدی، افزایش بهره‌وری انرژی از طریق استانداردهای سختگیرانه برای ساختمان‌ها و صنایع و حذف تدریجی نیروگاه‌های سوختِ فسیلی بوده، که آلمان را به یکی از کشورهای پیشرو در انرژی‌های پاک تبدیل کرده، اما هنوز با چالش‌هایی مانند هزینه‌های بالا و ناترازی در روزهای کم‌باد یا کم‌آفتاب روبرو است.

• دانمارک که از آن به عنوان رهبر انرژی بادی یاد می شود، قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ به ۱۰۰% انرژی تجدیدپذیر دست یابد. در این راستا سرمایه‌گذاری کلانی در احداث توربین‌های بادیِ دریایی و خشکی، شبکه‌های هوشمند مدیریت تقاضا و ذخیره‌سازی انرژی و مشارکت عمومی و خصوصی در پروژه‌های انرژی پاک را آغاز نموده که منتج به تامین بیش از ۵۰% برق آن کشور از نیروی بادی شده و این کشور را به صادرکننده فناوری انرژی بادی تبدیل کرده است.
• چین همزمان با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به زغال‌سنگ، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری جهانی در انرژی خورشیدی و بادی، اجرای برنامه‌های بهینه‌سازی انرژی در صنایع انرژی‌بر و توسعه خودروهای الکتریکی را اجرائی نموده، که علیرغم اینکه همچنان بزرگ‌ترین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای است، اما روند کاهش شدت انرژی آن مثبت بوده است.

جمع‌بندی و پیش‌بینی آینده

مخلص کلام اینکه هر کشور باید با توجه به منابع طبیعی، ساختار اقتصادی و سیاسی خود، این راهکارها را بومی‌سازی کند. ما نیز می‌توانیم با الگوبرداری از این تجارب و تمرکز بر انرژی‌های تجدیدپذیر، بهره‌وری انرژی و اصلاح قیمت‌گذاری، ناترازی انرژی را کاهش دهیم. در حال حاضر ایران همچنان یکی از بازیگران اصلی انرژی فسیلی جهان بوده و وابستگی شدیدی به گاز طبیعی در تولید برق و صنعت دارد. توسعه انرژی های تجدیدپذیر بسیار کُند بوده و سهم آن در سبد انرژی بسیار ناچیز است. اگر روند فعلی ادامه یابد، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۱۰ شکاف عرضه و تقاضای گاز به ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، سهم ایران از بازار جهانی فولاد به کمتر از ۱.۵% کاهش یافته و بیش از ۸۰،۰۰۰ شغل در صنعت فولاد از بین برود. در این میان همکاری دولت، بخش خصوصی و مردم برای اقدامات جبرانی ضرورتی انکار ناپذیر بوده و بدون اقدام فوری، ایران نه تنها موقعیت خود به عنوان قدرت منطقه‌ای فولاد را از دست خواهد داد، بلکه با بحران اجتماعی ناشی از بیکاری گسترده در صنایع فولادی و صنایع پائین دست مواجه خواهد شد.

منابع آماری:

1. گزارش سالانه ۲۰۲۳ BP Statistical Review
2. داده‌های وزارت نفت ایران (سال ۱۴۰۲)
3. گزارش انجمن جهانی فولاد World Steel
4. آمارهای مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
5. آمارهای انجمن تولید کنندگان فولاد ایران
6. گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA 2023)

*مدیرعامل و نایب رئیس هیات مدیره شرکت نورد فولاد زرین شهرکرد