پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ناترازی گاز نتیجه‌ی چندین عامل متداخل است که ریشه در ساختار اقتصادی و فنی کشور دارد:

شدت بالای مصرف انرژی (Energy Intensity): یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم، شدت انرژی است. اقتصاد ایران با وجود برخورداری از منابع عظیم، نتوانسته میان ثروت زیرزمینی و بهره‌وری سطحی تعادل برقرار کند. شدت انرژی در ایران چندین برابر میانگین جهانی است؛ یعنی ما برای تولید هر واحد از ثروت، انرژی بسیار بیشتری نسبت به سایر کشورها مصرف می‌کنیم.

وابستگی سیاه به گاز؛ کشور دچار نوعی وابستگی ساختاری به گاز شده است. وقتی حدود ۷۰ درصد سبد انرژی و بیش از ۸۰ درصد نیروگاه‌های برق به گاز وابسته باشند، هرگونه ناترازی در گاز، بلافاصله زنجیره تولید برق را مختل کرده و منجر به ناترازی دوم (برق) می‌شود.

قیمت‌گذاری دستوری و مخدوش‌کننده؛ قیمت‌های بسیار پایین انرژی، انگیزه «بهینه‌سازی» را از مصرف‌کننده (چه خانگی و چه صنعتی) می‌گیرد. وقتی قیمت واقعی نیست، نه سازنده ساختمان انگیزه‌ای برای رعایت استانداردهای عایق‌بندی دارد و نه صنایع انگیزه‌ای برای نوسازی و بهسازی تجهیزات و فرآیندهایش دارد.

کمبود سرمایه‌گذاری و عقب ماندگی رشد توسعه از مصرف؛ ناترازی نتیجه سال‌ها عدم سرمایه‌گذاری کافی در توسعه میادین و زیرساخت‌هاست. بسیاری از چاه‌های گازی با افت فشار مواجه‌اند و تجهیزات انتقال و پالایش فرسوده شده‌اند، در حالی که تحریم‌ها و کمبود سرمایه برای توسعه، افزایش تولید گاز از میادین را با دشواری روبرو کرده است.

گازسوزی در زنجیره فرآورش و توزیع؛ بخشی از گاز تولیدی نه در مصرف، بلکه در مسیر فرآیند پالایشگاهی یا فرآیندی بالادستی و از طریق فلرها (شعله‌سوزی) هدر می‌رود که خود نشانه‌ای از عدم سرمایه گذاری به موقع جهت گازهای کم فشار طی سالیان گذشته است.

راهکارهای کاهش فاصله تقاضا و تولید

برای گذار از وضعیت فعلی، نباید تنها بر افزایش تولید تمرکز کرد؛ چرا که افزایش تولید بدون مدیریت تقاضا، تنها مشکل را برای مدت زمان کوتاه تخفیف می‌دهد. راهکار اصلی در مدیریت کارآمد تقاضا و تنوع‌بخشی است:

گذار از تأمین به مدیریت (Efficiency First)؛ تمرکز اصلی باید از تأمین هرچه بیشتر گاز به سمت کاهش شدت مصرف تغییر کند؛ این یعنی استانداردسازی مصرف در بخش خانگی، صنعتی و کشاورزی است.

تنوع‌بخشی به سبد انرژی (Energy Mix)؛ یکی از حیاتی‌ترین راهکارها، کاهش وابستگی به گاز است. با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر (مانند خورشیدی یا بادی در مناطق مختلف و ایجاد نیروگاه های کوچک مقیاس تجدیدپذیر برای بی نیازی از سرمایه گذاری کلان جهت نیروگاه های حرارتی ) فشار را از روی شبکه گاز, برداشته می‌شود.

اصلاح ساختار قیمت و ابزارهای اقتصادی؛ اعمال تعرفه‌های هوشمند و حتی تعرفه‌های پلکانی برای مشترکان پرمصرف می‌تواند الگوی مصرف را اصلاح کند؛ همچنین استفاده از ابزارهای مالی مانند بورس انرژی برای عرضه ثانویه گاز، جهت عرضه گاز صرفه جویی شده در بخشهای مختلف خانگی یا کشاورزی می‌تواند به تامین گاز حداکثری صنایع پراهمیت مثل پتروشیمی, فولاد و سیمان کمک کند.

نوسازی فناوری و تجهیزات؛ به جای سرزنش مصرف‌کننده، باید بر نوسازی تجهیزات (بخاری‌ها، سیستم‌های گرمایشی و فرآیندهای صنعتی) تمرکز کرد. وقتی تجهیزات استاندارد و کم‌مصرف باشند، مصرف خودبه‌خود کاهش می‌یابد. سرمایه گذاری در این بخش هم باید با ارائه مشوق های مالی متناسب به صنایع و بخشهای اقتصادی کوچک یا خانگی همراه شود تا همه بخشها انگیزه لازم برای بازنگری و بهینه سازی پیدا نمایند.

سرمایه‌گذاری در توسعه میادین؛ برای جلوگیری از عقب‌ماندگی از رقبا (مانند قطر و عربستان)، جذب سرمایه و توسعه پرشتاب میادین به خصوص میادین مشترک گازی برای افزایش تولید، یک ضرورت غیرقابل انکار است.

ناترازی گاز، نشانه‌ای از ناکارآمدی در کل سیستم انرژی و ساختار اقتصادی کشور است. راه حل پایدار در بهره‌وری نهفته است؛ بهره‌وری که نیازمند اراده‌ای برای اصلاحات ساختاری، تغییر فرهنگ مصرف و سرمایه‌گذاری هوشمندانه در توسعه فناوری‌های نوین و تامین نیازهای روزافزون انرژی در کشور است.

*کارشناس ارشد نفت و انرژی