پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) با اشاره به افزایش محدودیت‌های صادراتی و تمرکز عرضه مواد معدنی حیاتی، پیشنهاد کرده است هزینه اضافی ایجاد زنجیره‌های تأمین متنوع‌تر به‌عنوان نوعی «حق بیمه امنیت معدنی» در نظر گرفته شود؛ هزینه‌ای که می‌تواند در برابر خسارت‌های سنگین ناشی از اختلالات عرضه، نقش بیمه اقتصادی را ایفا کند.

افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های صادراتی در سال‌های اخیر، ریسک تمرکز زنجیره‌های تأمین مواد معدنی را از یک آسیب‌پذیری بالقوه به یک چالش اقتصادی و امنیتی تبدیل کرده است. چین در آوریل ۲۰۲۵ صادرات هفت عنصر نادر خاکی سنگین و آهنرباهای مرتبط با آنها را محدود کرد؛ اقدامی که بر صنایع پایین‌دستی اثر گذاشت و حتی برخی خودروسازان را به کاهش ظرفیت تولید یا توقف موقت خطوط واداشت. در اکتبر همان سال نیز دامنه این محدودیت‌ها گسترش یافت و محصولات تولیدشده در خارج از چین که حاوی عناصر نادر خاکی چینی یا مبتنی بر فناوری چین بودند را دربر گرفت.

برآورد IEA نشان می‌دهد، اجرای کامل این محدودیت‌ها می‌توانست فروش سالانه ۶.۵ تریلیون دلار در بخش‌های انرژی، خودرو، الکترونیک و دفاع خارج از چین را در معرض خطر قرار دهد. هرچند اجرای محدودیت‌های گسترده‌تر به‌طور موقت متوقف شده، ریسک‌های ساختاری همچنان پابرجاست. همچنین تعداد کدهای تعرفه‌ای مواد معدنی مشمول کنترل صادراتی از چین از سال ۲۰۲۳ سه برابر شده و موادی مانند گالیوم، ژرمانیوم، ایتریم، تنگستن و تلوریوم را نیز دربر گرفته است.

هزینه تنوع‌بخشی به زنجیره‌ها

به اعتقاد IEA، تنوع‌بخشی به منابع تأمین راهکار اصلی کاهش این ریسک‌هاست، اما تولیدکنندگان جدید معمولاً با هزینه بیشتری نسبت به تأمین‌کنندگان مسلط فعالیت می‌کنند. در برخی موارد، هزینه عملیاتی پروژه‌های جدید حدود ۵۰ درصد بیشتر از پایگاه‌های تولیدی تثبیت‌شده است؛ موضوعی که سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های جایگزین را دشوار می‌کند.

از این منظر، «حق بیمه امنیت معدنی» می‌تواند هزینه ایجاد زنجیره‌های متنوع‌تر را در برابر خسارت احتمالی اختلالات عرضه قرار دهد. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که ارزش صنایع پایین‌دستی را با حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای تنوع‌بخشی مقایسه کنیم.

برای نمونه، بازار عناصر نادر خاکی مورد استفاده در آهنربا کمتر از ۱۰ میلیارد دلار در سال ارزش دارد، اما اختلال در عرضه آن می‌تواند حدود ۶.۵ تریلیون دلار فعالیت اقتصادی سالانه را تحت تأثیر قرار دهد. IEA برآورد می‌کند تنوع‌بخشی زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی مغناطیسی برای پاسخ به تقاضای خارج از چین تا سال ۲۰۳۵، به حدود ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری طی یک دهه آینده نیاز دارد.

فاصله هزینه مواد تا قیمت نهایی

IEA تأکید می‌کند، مواد معدنی حیاتی در بسیاری از محصولات نهایی سهم محدودی از قیمت را تشکیل می‌دهند. برای نمونه، مواد معدنی باتری حدود یک‌چهارم قیمت سلول باتری را شامل می‌شوند، اما سهم آنها در قیمت یک خودروی برقی حدود ۳ درصد است؛ همچنین عناصر نادر خاکی حدود ۴۰ درصد قیمت آهنربای دائم را تشکیل می‌دهند، اما سهم آنها از ارزش یک خودروی برقی کمتر از یک درصد است.

بر این اساس، سه برابر شدن قیمت عناصر نادر خاکی می‌تواند قیمت یک خودرو را تنها حدود ۰.۱ درصد افزایش دهد؛ در حالی که سه برابر شدن قیمت مواد معدنی باتری، قیمت خودروهای برقی و سامانه‌های ذخیره‌سازی را حدود ۵ درصد افزایش خواهد داد. مس در برخی تجهیزات سهم بیشتری دارد و حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد قیمت ترانسفورماتورها و کابل‌های برق را تشکیل می‌دهد.

با این حال، IEA تأکید می‌کند هزینه تنوع‌بخشی باید میان دولت‌ها، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان تقسیم شود و حمایت‌های دولتی نباید به یارانه دائمی برای پروژه‌های ناکارآمد تبدیل شود. حمایت مرحله‌ای، ارزیابی مستمر عملکرد پروژه‌ها و پیوند مشوق‌ها با تحقق اهداف تولید می‌تواند از ایجاد هزینه‌های ناکارآمد جلوگیری کند.

در نهایت، این نهاد استفاده از ابزارهایی مانند کف قیمتی، قراردادهای مابه‌التفاوت، الزام به تأمین متنوع، سیاست‌های تجاری و حمایت از هزینه‌های سرمایه‌ای و عملیاتی را مطرح می‌کند. به اعتقاد IEA، سطح حمایت باید بر اساس میزان ریسک عرضه، اهمیت اقتصادی و نقش راهبردی هر ماده معدنی تعیین شود؛ زیرا هدف نهایی، ایجاد زنجیره‌هایی مقاوم‌تر در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی و اختلالات عرضه است، نه صرفاً افزایش هزینه تولید.