پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ بازار روسیه با واردات سالانه نزدیک به ۳۰۰ میلیارد دلار، یکی از مهم‌ترین بازارهای پیرامونی ایران است؛ بازاری که در سال‌های اخیر، تحت تأثیر تحریم‌های غرب و تغییر مسیرهای تجارت جهانی، فرصت‌های تازه‌ای برای شرکای تجاری خود ایجاد کرده است. با وجود این، سهم ایران از این بازار همچنان حدود ۱.۶ میلیارد دلار باقی مانده؛ رقمی که فاصله قابل‌توجهی با ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی دو کشور دارد.
پرسش اساسی این است که چرا با وجود سفرهای متعدد هیئت‌های دولتی و خصوصی، برگزاری نمایشگاه‌ها، امضای تفاهم‌نامه‌ها و تأکید مداوم بر توسعه روابط تجاری با روسیه، صادرات ایران به این کشور جهش محسوسی نداشته است؟پاسخ را باید بیش از آنکه در مسکو جست‌وجو کرد، در تهران یافت.
بازار روسیه؛ فرصت بزرگی که بالفعل نشده است
ایران برای افزایش سهم خود از بازار روسیه الزاماً به تصاحب بخش بزرگی از واردات این کشور نیاز ندارد. دستیابی به صادرات بیش از ۱۵ میلیارد دلار، معادل حدود پنج درصد از بازار وارداتی روسیه خواهد بود؛ هدفی که در صورت تدوین راهبرد مشخص کالایی، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و فعال شدن دیپلماسی اقتصادی، قابل بررسی است.
با این حال، بخش قابل‌توجهی از اقدامات انجام‌شده همچنان در سطح سفر، تفاهم‌نامه و رویداد باقی مانده است. فاصله میان توافق و قرارداد، و فاصله میان قرارداد و اجرای واقعی، یکی از مهم‌ترین مشکلات تجارت خارجی ایران است.در چنین شرایطی، هر سال بخشی از بازار روسیه در اختیار رقبایی قرار می‌گیرد که با برنامه مشخص، شبکه توزیع، زیرساخت لجستیکی و خدمات پس از فروش وارد این بازار شده‌اند.
اتاق بازرگانی؛ از نمایشگاه تا مأموریت صادراتی
توسعه صادرات به روسیه نیازمند آن است که اتاق بازرگانی از نقش صرفاً تسهیل‌گر و اداری فاصله بگیرد و به یک نهاد عملیاتی در حوزه تجارت خارجی تبدیل شود.برای هر کالا، هر بازار هدف و حتی هر استان باید مأموریت صادراتی مشخص تعریف شود. اطلاعات بازار باید به‌صورت مستمر در اختیار صادرکنندگان قرار گیرد، خریداران و تجار دو طرف به یکدیگر متصل شوند و حضور در نمایشگاه‌ها نیز بر اساس هدف صادراتی و قراردادهای قابل سنجش ارزیابی شود.
برگزاری نمایشگاه بدون مشخص بودن بازار هدف، سفر تجاری بدون خروجی و ایجاد مراکز تجاری بدون شاخص عملکرد، نمی‌تواند به افزایش پایدار صادرات منجر شود. آنچه مورد نیاز است، تغییر معیار موفقیت از «تعداد سفر و تفاهم‌نامه» به «ارزش قرارداد و صادرات تحقق‌یافته» است.
لجستیک؛ گلوگاه اصلی تجارت با روسیه
یکی از مهم‌ترین موانع توسعه تجارت ایران و روسیه، زیرساخت لجستیکی است. کریدور شمال ـ جنوب صرفاً یک پروژه حمل‌ونقلی نیست؛ این مسیر می‌تواند یکی از پایه‌های تاب‌آوری اقتصادی ایران و پیوند تجاری کشور با بازارهای شمالی باشد.در این میان، تعیین تکلیف مسیر ریلی رشت ـ آستارا، ساماندهی پایانه مرزی آستارا و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل در دریای خزر اهمیت ویژه‌ای دارد.
وقتی هزینه حمل بالا و زمان ترانزیت طولانی باشد، مزیت جغرافیایی ایران عملاً به مزیت رقابتی تبدیل نمی‌شود. صادرکننده ایرانی در چنین شرایطی باید با صادرکنندگان ترکیه، چین و هند رقابت کند؛ کشورهایی که در بسیاری از بازارها شبکه لجستیکی و تجاری تثبیت‌شده‌تری دارند.مشکلات حمل دریایی در خزر نیز بر این چالش افزوده است. کاهش آب ولگا و افزایش زمان سفر دریایی، حمل برخی کالاهای فسادپذیر را با محدودیت مواجه کرده و ضرورت توسعه راهکارهای ترکیبی حمل‌ونقل را افزایش داده است.
از کشاورزی تا فولاد؛ سبد صادراتی نیازمند بازتعریف
محصولات کشاورزی و غذایی همچنان یکی از پایه‌های اصلی صادرات ایران به روسیه هستند. میوه، سبزیجات، خشکبار، آبزیان و لبنیات از جمله محصولاتی‌اند که ظرفیت افزایش حضور در بازار روسیه را دارند.اما جهش صادراتی تنها از مسیر کالاهای سنتی عبور نمی‌کند. مواد معدنی و مصالح ساختمانی یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مغفول مانده است.
سیمان، کاشی و سرامیک، سنگ ساختمانی، آهن و فولاد، گچ، آهک، شیشه و برخی مواد معدنی، از جمله محصولاتی هستند که ایران در تولید آنها ظرفیت قابل‌توجهی دارد. بازار ساخت‌وساز، پروژه‌های عمرانی و نیازهای مرتبط با بازسازی و نوسازی، می‌تواند تقاضای قابل‌توجهی برای این محصولات ایجاد کند.اما برخورداری از ظرفیت تولید به‌تنهایی کافی نیست. استانداردهای مقصد، شبکه توزیع، شناخت خریداران، لجستیک و خدمات تجاری باید هم‌زمان با توسعه تولید صادرات‌محور پیش بروند.
دارو و تجهیزات پزشکی؛ بازار دیگری برای ایران
دارو و تجهیزات پزشکی نیز از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند در سبد صادرات ایران به روسیه سهم بیشتری پیدا کند.حضور پایدار در این بازار اما نیازمند ثبت محصولات، انطباق با مقررات و استانداردهای روسیه، ایجاد شبکه توزیع، انبارش و خدمات پس از فروش است. بنابراین ورود به بازار روسیه در این حوزه، بیش از آنکه صرفاً به توان تولید وابسته باشد، به ایجاد یک زنجیره کامل صادراتی نیاز دارد.
در کنار این بخش، کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات، تجهیزات نیروگاهی، قطعات خودرو و محصولات پتروشیمی و پلیمری نیز ظرفیت توسعه دارند؛ مشروط بر آنکه موانع بانکی و لجستیکی کاهش یابد.
تجارت آزاد؛ فرصتی که هنوز به‌طور کامل استفاده نشده است
توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا یکی از ظرفیت‌های مهم توسعه تجارت با روسیه است. کاهش تعرفه برای بخش قابل‌توجهی از کالاها می‌تواند هزینه ورود محصولات ایرانی به بازار کشورهای عضو را کاهش دهد.با این حال، بهره‌برداری از چنین توافقی صرفاً با امضای آن اتفاق نمی‌افتد. صادرکننده باید از مزایای تعرفه‌ای، استانداردها، قواعد مبدأ، الزامات ثبت محصول، شیوه‌های تسویه مالی و مسیرهای حمل‌ونقل اطلاع داشته باشد.
ضعف اطلاع‌رسانی، مشکلات بانکی و ناکارآمدی برخی زیرساخت‌های تجاری باعث شده بخشی از ظرفیت این توافق همچنان بالفعل نشود.
روسیه نیز مانند هر اقتصاد دیگری منافع خود را دنبال می‌کند و بازار این کشور به‌صورت خودکار در اختیار هیچ شریک تجاری قرار نمی‌گیرد. حضور پایدار در بازار روسیه به مذاکره تجاری، قراردادهای مشخص، تضمین‌های اجرایی، شبکه توزیع و شناخت دقیق نیازهای بازار وابسته است.
اگر ایران برای حضور خود راهبرد نداشته باشد، طبیعی است که رقبا جای خالی آن را پر کنند.بنابراین مسئله اصلی را نباید در دوگانه «بازار قابل اعتماد یا غیرقابل اعتماد روسیه» خلاصه کرد. مسئله اصلی، توان ایران برای تعریف منافع خود، مذاکره بر مبنای آن منافع و تبدیل توافق‌های سیاسی به قراردادهای تجاری است.
نسخه صادرات ۱۵ میلیارد دلاری
رسیدن از ۱.۶ میلیارد دلار به بیش از ۱۵ میلیارد دلار، بیش از هر چیز به یک برنامه منسجم نیاز دارد؛ برنامه‌ای که دستگاه‌های مختلف را حول یک هدف مشترک قرار دهد. تشکیل یک ساختار فرابخشی برای تجارت با روسیه، تعریف مأموریت مشخص برای دستگاه‌های متولی، تقویت دیپلماسی اقتصادی، ساماندهی پایانه آستارا، تکمیل مسیر ریلی رشت ـ آستارا، توسعه لجستیک دریایی، کاهش ریسک مبادلات مالی و تقویت حضور بخش خصوصی، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند مسیر تجارت با روسیه را از وضعیت فعلی جدا کند.در این میان، عملکرد دستگاه‌ها نیز باید با شاخص‌های واقعی سنجیده شود؛ نه تعداد جلسات، سفرها و تفاهم‌نامه‌ها، بلکه میزان قراردادهای اجرایی، صادرات تحقق‌یافته، کاهش هزینه حمل و افزایش سهم کالاهای ایرانی در بازار روسیه.
روسیه؛ بازار نیازمند تصمیم
بازار روسیه برای ایران یک فرصت آماده و تضمین‌شده نیست؛ یک بازار رقابتی است که حضور در آن به تصمیم، برنامه و اجرای مستمر نیاز دارد.ایران از مزیت جغرافیایی، ظرفیت تولید صنعتی، محصولات معدنی، فولادی، پتروشیمی، کشاورزی و دارویی برخوردار است؛ اما تا زمانی که این ظرفیت‌ها با لجستیک، نظام مالی، دیپلماسی اقتصادی و شناخت بازار پیوند نخورد، مزیت تولید به مزیت صادراتی تبدیل نخواهد شد.
در شرایطی که فشارهای تحریمی، ضرورت تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی را افزایش داده است، روسیه می‌تواند یکی از مسیرهای مهم توسعه تجارت خارجی ایران باشد؛ اما تحقق این ظرفیت، بیش از آنکه به شعارهای جدید نیاز داشته باشد، به راهبرد مشخص، مأموریت روشن، زیرساخت مناسب و پاسخگویی دستگاه‌های مسئول وابسته است.
*فعال اقتصادی و کارشناس بازار روسیه
نظر شما