پایگاه تحلیلیخبری ایراسین؛ صنعت برقآبی جهان در حال ورود به مرحلهای تازه از توسعه است؛ مرحلهای که در آن نیروگاههای تلمبهذخیرهای بهعنوان «باتریهای آبی» شبکه برق، نقشی راهبردی در تأمین امنیت انرژی، افزایش انعطافپذیری شبکه و پشتیبانی از رشد سریع انرژیهای خورشیدی و بادی پیدا کردهاند. بر اساس تازهترین گزارش انجمن بینالمللی برقآبی، ظرفیت نصبشده نیروگاههای تلمبهذخیرهای جهان در سال ۲۰۲۵ برای نخستین بار از ۲۰۰ گیگاوات عبور کرد.
انجمن بینالمللی برقآبی (IHA) در گزارش «چشمانداز جهانی برقآبی ۲۰۲۶» اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ مجموعاً ۲۸ گیگاوات ظرفیت جدید برقآبی در جهان به بهرهبرداری رسید که از این میزان، حدود ۱۱.۶ گیگاوات به نیروگاههای تلمبهذخیرهای اختصاص داشت؛ رقمی که یک رکورد جدید برای توسعه این نوع نیروگاهها محسوب میشود.
بر اساس این گزارش، ظرفیت نصبشده برقآبی جهان در پایان سال ۲۰۲۵ به ۱,۴۶۹ گیگاوات رسید و این صنعت همچنان بزرگترین منبع تولید برق تجدیدپذیر جهان باقی ماند. در همین حال، ظرفیت نصبشده نیروگاههای تلمبهذخیرهای به ۲۰۱ گیگاوات رسید و برای نخستین بار از مرز ۲۰۰ گیگاوات عبور کرد.
این تحول در شرایطی رخ داده که رشد سریع نیروگاههای بادی و خورشیدی، نیاز سیستمهای برق جهان به منابع انعطافپذیر، متعادلکننده و دارای قابلیت ذخیرهسازی بلندمدت را افزایش داده است. نیروگاههای تلمبهذخیرهای با ذخیره برق در زمان مازاد تولید و بازگرداندن آن به شبکه در دورههای اوج تقاضا، عملاً میتوانند مانند یک باتری بزرگ در مقیاس شبکه عمل کنند.
۱,۱۲۷ گیگاوات پروژه برقآبی در صف توسعه
گزارش IHA نشان میدهد روند توسعه برقآبی در جهان تنها به ظرفیتهای در حال بهرهبرداری محدود نمیشود. مجموع ظرفیت پروژههای برقآبی در دست توسعه در سراسر جهان به ۱,۱۲۷ گیگاوات رسیده است که از این میزان، ۶۲۱ گیگاوات مربوط به پروژههای تلمبهذخیرهای است.
در همین حال، حدود ۲۴۳ گیگاوات ظرفیت تلمبهذخیرهای نیز در حال ساخت است؛ موضوعی که نشان میدهد کشورها در حال افزایش سرمایهگذاری در زیرساختهایی هستند که بتوانند همزمان با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، پایداری شبکه را نیز تضمین کنند.
افزایش تقاضای برق ناشی از توسعه مراکز داده، رشد هوش مصنوعی، برقیسازی بخشهای مختلف اقتصاد و توسعه صنایع نیز به این روند شتاب داده است. در چنین شرایطی، دسترسی به برق تجدیدپذیر صرفاً به ظرفیت تولید وابسته نیست، بلکه قابلیت تأمین برق پایدار و قابل اتکا نیز اهمیت فزایندهای پیدا کرده است.
چین همچنان رهبر برقآبی جهان
چین در سال ۲۰۲۵ همچنان بزرگترین نیروی محرک توسعه برقآبی جهان بود و بیش از ۴۰ درصد ظرفیت جدید برقآبی جهان را به خود اختصاص داد.
این کشور اکنون بیش از ۳۰۰ گیگاوات ظرفیت برقآبی در حال ساخت دارد که ۲۱۸ گیگاوات آن مربوط به نیروگاههای تلمبهذخیرهای است.
از سوی دیگر، ساخت پروژه بزرگ برقآبی رودخانه یارلونگ زانگبو در سال ۲۰۲۵ رسماً آغاز شد؛ پروژهای که در صورت تکمیل میتواند به بزرگترین تأسیسات برقآبی جهان تبدیل شود و ظرفیت تولید برق آن حدود سه برابر سد سهدره برآورد شده است.
با وجود توسعه قابل توجه ظرفیتهای جدید برقآبی در چین، سیاست انرژی این کشور نیز به سمت تقویت انعطافپذیری شبکه و یکپارچهسازی نیروگاههای برقآبی، خورشیدی و بادی حرکت کرده است؛ روندی که نقش برقآبی را از یک منبع صرف تولید برق به یک ابزار راهبردی برای تنظیم و متعادلسازی شبکه ارتقا داده است.
هند به دنبال ۱۰۰ گیگاوات ظرفیت تلمبهذخیرهای
در جنوب و آسیای مرکزی نیز توسعه برقآبی شتاب گرفته است. مجموع ظرفیت پروژههای برقآبی در دست توسعه در این منطقه از ۳۰۰ گیگاوات فراتر رفته است.
در این میان، هند به یکی از بازیگران اصلی بازار نیروگاههای تلمبهذخیرهای تبدیل شده و قصد دارد ظرفیت این نیروگاهها را از حدود ۳.۵ تا ۵ گیگاوات فعلی به حداکثر ۱۰۰ گیگاوات تا سال ۲۰۳۵ افزایش دهد.
همزمان با تشدید فشارهای اقلیمی، دولتهای منطقه همکاریهای فرامرزی در زمینه مدیریت منابع آب و تجارت برق را نیز تقویت میکنند؛ مسئلهای که میتواند نقش برقآبی را در امنیت انرژی منطقهای پررنگتر کند.
اروپا با بحران انعطافپذیری مواجه است
در اروپا، رشد سریع تولید برق تجدیدپذیر و افزایش دفعات کاهش اجباری تولید نیروگاههای تجدیدپذیر، نیاز به ذخیرهسازی و انعطافپذیری را افزایش داده است.
بر اساس گزارش IHA، کشورهای هلند، آلمان، اسپانیا، بلژیک، سوئد و فرانسه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۰۰ ساعت قیمت منفی برق را تجربه کردند. افزایش ساعات قیمت منفی، نشانهای از افزایش فاصله میان تولید و تقاضا در برخی ساعات و نیاز بیشتر شبکه به ظرفیتهای ذخیرهسازی و انعطافپذیری است.
اتحادیه اروپا و دولتهای ملی در واکنش به این شرایط، اقداماتی از جمله اصلاحات بازار برق، تسهیل فرآیند صدور مجوز و ایجاد سازوکارهای تثبیت درآمد را در دستور کار قرار دادهاند تا سرمایهگذاری در پروژههای تلمبهذخیرهای افزایش یابد.
آفریقا بیش از ۴ گیگاوات ظرفیت جدید اضافه کرد
آفریقا نیز برای دومین سال متوالی یکی از مناطق پیشرو در توسعه نیروگاههای برقآبی متعارف بود. این قاره در سال ۲۰۲۵ بیش از ۴ گیگاوات ظرفیت جدید برقآبی به بهرهبرداری رساند.
پروژههایی مانند سد بزرگ رنسانس اتیوپی و پروژه برقآبی جولیو نیرره در تانزانیا ظرفیت تولید برق را افزایش داده و در عین حال به تقویت شبکههای برق منطقهای و دسترسی به انرژی کمک کردهاند.
با این حال، توسعه خطوط انتقال و تجارت برق میان کشورهای آفریقایی همچنان یکی از الزامات اصلی برای استفاده کامل از ظرفیت عظیم و دستنخورده برقآبی این قاره محسوب میشود.
آمریکای جنوبی؛ برقآبی در نقش تنظیمکننده شبکه
در آمریکای جنوبی نیز توسعه برقآبی متعارف بار دیگر شتاب گرفته و پروژههایی با مجموع ظرفیت حدود ۷۰ گیگاوات در سبد توسعه منطقه قرار دارند.
کشورهای این منطقه بهتدریج در حال تغییر نگاه خود به برقآبی هستند و این نیروگاهها را علاوه بر تولید برق پایه، بهعنوان یک ظرفیت انعطافپذیر برای متعادلسازی تولید متغیر نیروگاههای خورشیدی و بادی مورد توجه قرار میدهند.
در کنار توسعه ظرفیت جدید، نوسازی و دیجیتالیسازی نیروگاههای قدیمی نیز به اولویت تبدیل شده است؛ چراکه بیش از نیمی از ناوگان برقآبی آمریکای جنوبی بیش از ۳۰ سال عمر دارد.
توسعه تلمبهذخیرهای در آمریکای شمالی
در آمریکای شمالی و مرکزی نیز برقآبی همچنان یکی از پایههای اصلی تأمین برق است، اما تمرکز سیاستگذاران به سمت نوسازی، افزایش عمر نیروگاههای موجود و توسعه پروژههای ذخیرهسازی حرکت کرده است.
کانادا در سال ۲۰۲۵ پروژه ۱.۱ گیگاواتی Site C در بریتیش کلمبیا را بهطور کامل به بهرهبرداری رساند. در آمریکا نیز اصلاحات مربوط به فرآیند صدور مجوز و اقدامات تسریعکننده برای توسعه زیرساختهای برق و نوسازی نیروگاههای برقآبی در حال اجراست.
در این کشور اکنون بیش از ۶۰ گیگاوات پروژه تلمبهذخیرهای در دست توسعه قرار دارد.
هوش مصنوعی و مراکز داده، محرک جدید تقاضا
یکی از نکات قابل توجه گزارش IHA، افزایش نقش مراکز داده و زیرساختهای دیجیتال در رشد تقاضا برای برقآبی است.
رشد هوش مصنوعی و توسعه سریع مراکز داده، نیاز به برق پایدار، مستمر و بدون انتشار کربن را افزایش داده است. در آمریکای شمالی، شرکتهای فناوری از جمله گوگل و مایکروسافت در سال ۲۰۲۵ قراردادهای بلندمدت مهمی برای تأمین برقآبی امضا کردند.
این قراردادها نشان میدهد شرکتهای فناوری نیز به دنبال دسترسی به منابع برق پاک و قابل اتکا هستند تا بتوانند نیاز فزاینده مراکز داده و زیرساختهای مرتبط با هوش مصنوعی را تأمین کنند.
تغییر اقلیم؛ چالش جدید برقآبی
با وجود چشمانداز مثبت توسعه برقآبی، این صنعت با چالشهای مهمی مواجه است. محدودیتهای تأمین مالی، تأخیر در صدور مجوزها، گلوگاههای خطوط انتقال، نوسانات منابع آب ناشی از تغییرات اقلیمی و عدم قطعیتهای مقرراتی همچنان روند توسعه پروژههای برقآبی و تلمبهذخیرهای را در بسیاری از کشورها محدود میکند.
تغییر اقلیم نیز به یکی از متغیرهای مهم برنامهریزی نیروگاههای برقآبی تبدیل شده است. خشکسالیهای شدید در بخشهایی از آمریکای جنوبی، جنوب و آسیای مرکزی و اروپا در سال ۲۰۲۵ آسیبپذیری این صنعت در برابر کاهش منابع آب را آشکار کرد.
در مقابل، وقوع رویدادهای شدید آبوهوایی نیز اهمیت توسعه شبکههای برق انعطافپذیر و تابآور را افزایش داده است.
«باتری آبی»؛ حلقه اتصال تجدیدپذیرها و امنیت انرژی
مجموع این تحولات نشان میدهد نقش برقآبی در نظام انرژی جهان در حال تغییر است. در گذشته، تمرکز اصلی بر تولید برق کمکربن بود، اما اکنون با افزایش سهم انرژیهای بادی و خورشیدی، انعطافپذیری و ذخیرهسازی به همان اندازه تولید اهمیت پیدا کرده است.
در چنین شرایطی، نیروگاههای تلمبهذخیرهای میتوانند برق مازاد تولیدشده در زمان افزایش تولید تجدیدپذیرها را ذخیره و در ساعات اوج مصرف یا کاهش تولید خورشیدی و بادی به شبکه بازگردانند.
ادی ریچ، مدیرعامل انجمن بینالمللی برقآبی، با اشاره به چشمانداز این صنعت اعلام کرده است که ظرفیت تلمبهذخیرهای جهان طی ۱۵ سال آینده دو برابر خواهد شد، اما در صورت اصلاح سیاستها میتواند سه برابر شود و اگر دولتها با «باتریهای آبی» و باتریهای شیمیایی بهطور برابر رفتار کنند، ظرفیت این صنعت تا سال ۲۰۴۰ حتی میتواند چهار برابر شود.
در همین حال، مالکوم ترنبول، رئیس انجمن بینالمللی برقآبی، نیز تأکید کرده است که با افزایش وابستگی سیستمهای برق به انرژیهای تجدیدپذیر متغیر و افزایش چالشهای ژئوپلیتیکی، کشورها بیش از گذشته به انعطافپذیری، ذخیرهسازی بلندمدت و تولید داخلی تابآور نیاز دارند؛ حوزهای که به گفته او، برقآبی و تلمبهذخیرهای توانایی ارائه خدمات آن در مقیاس گسترده را دارند.
برقآبی جهان در یک نگاه
بر اساس دادههای «چشمانداز جهانی برقآبی ۲۰۲۶»، تولید برقآبی جهان ۴,۴۹۵ تراواتساعت بوده و ظرفیت نصبشده این صنعت به ۱,۴۶۹ گیگاوات رسیده است.
در سال ۲۰۲۵ نیز ۲۸ گیگاوات ظرفیت جدید برقآبی به شبکههای جهان اضافه شد. ظرفیت نصبشده نیروگاههای تلمبهذخیرهای به ۲۰۱ گیگاوات رسید و ۱۱.۶ گیگاوات ظرفیت تلمبهذخیرهای جدید نیز در همان سال به بهرهبرداری رسید.
در حال حاضر، مجموع ظرفیت پروژههای برقآبی در دست توسعه جهان ۱,۱۲۷ گیگاوات و ظرفیت پروژههای تلمبهذخیرهای در دست توسعه ۶۲۱ گیگاوات است.
به این ترتیب، «باتریهای آبی» در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین حلقههای اتصال میان رشد انرژیهای تجدیدپذیر، ذخیرهسازی بلندمدت، امنیت انرژی و پایداری شبکه هستند؛ مسیری که نشان میدهد آینده برقآبی نهفقط در افزایش تولید برق، بلکه در توانایی آن برای مدیریت نوسانات شبکه و پشتیبانی از اقتصاد برق پاک تعریف خواهد شد.
نظر شما