پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ عناصر نادر خاکی در سالهای اخیر از یک موضوع تخصصی در علوم زمین به یکی از مؤلفههای مهم امنیت اقتصادی، فناوری و حتی امنیت ملی کشورها تبدیل شدهاند. این گروه شامل ۱۷ عنصر، متشکل از ۱۵ عنصر لانتانیدی به همراه اسکاندیم و ایتریم است. ارزش اقتصادی این عناصر یکسان نیست و عواملی مانند نوع عنصر، نسبت عناصر سبک و سنگین، میزان نئودیمیم و پراسئودیمیم، قابلیت بازیابی و امکان تولید محصول با خلوص بالا در اهمیت اقتصادی آنها نقش تعیینکننده دارد.
زنجیره تأمین در اختیار چین
علیرضا شهیدی، رئیس هیاتمدیره شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران، در مقالهای نوشت: اهمیت جهانی عناصر نادر خاکی عمدتا به کاربرد آنها در فناوریهای پیشرفته بازمیگردد. آهنرباهای دائم NdFeB که بر پایه نئودیمیم و پراسئودیمیم تولید میشوند، در خودروهای برقی، توربینهای بادی، موتورهای صنعتی، رباتیک، پهپادها، تجهیزات الکترونیکی و سامانههای دفاعی کاربرد دارند.
بر اساس این مقاله، تمرکز بالای زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی، اهمیت ژئوپلیتیکی این مواد را افزایش داده است. در سال ۲۰۲۴ چین حدود ۶۰ درصد تولید معدنی عناصر نادر خاکی مورد استفاده در آهنرباها و حدود ۹۱ درصد ظرفیت پالایش آنها را در اختیار داشت و سهم این کشور از تولید آهنرباهای دائم سینترشده به حدود ۹۴ درصد رسید. محدودیتهای صادراتی چین در سال ۲۰۲۵ نیز نشان داد وابستگی شدید صنایع به تعداد محدودی تأمینکننده میتواند به سرعت به یک ریسک اقتصادی و صنعتی تبدیل شود.
پتانسیل بدون ذخیره اثباتشده
شهیدی با اشاره به وضعیت ایران تصریح کرد: که وجود عناصر نادر خاکی در کشور در مطالعات زمینشناسی، کانیشناسی و ژئوشیمیایی متعددی گزارش شده است، اما ایران هنوز در شمار کشورهای دارای ذخایر بزرگ و تولیدکننده تجاری REE در مقیاس جهانی قرار ندارد. به بیان دیگر، کشور دارای رخداد، آنومالی و پتانسیل اکتشافی است، اما فاصله میان این ظرفیت و تبدیل آن به ذخیره اقتصادی و صنعت تجاری همچنان قابل توجه است.
بافق–ساغند در کانون اکتشاف
یکی از مهمترین شواهد در پهنه متالوژنی بافق–ساغند دیده میشود. کانسارهای آهن–آپاتیت این منطقه دارای کانیهایی مانند آپاتیت، مونازیت و زنوتیم هستند که میتوانند حامل عناصر نادر خاکی باشند. مطالعات ژئوشیمیایی کانسار لکسیاه بافق نیز ارتباط REE با فسفات و حضور کانیهای حامل این عناصر را نشان داده است. کانسار فسفات اسفوردی در استان یزد نیز از دیگر نمونههای مهم است که در آن ارتباط عناصر نادر خاکی با مجموعه کانیشناسی فسفات–آپاتیت و کانیهایی مانند مونازیت و آلانیت گزارش شده است.
از اکتشاف تا زنجیره ارزش
رئیس هیاتمدیره ایمپاسکو تأکید کرد: این شواهد به معنای اثبات ذخایر عظیم REE در ایران نیست و اعلام چنین ادعایی بدون دادههای حفاری، عیارسنجی استاندارد، مدل سهبعدی ذخیره، مطالعات کانیشناسی و آزمونهای فرآوری از نظر علمی قابل دفاع نیست. از این رو، نخستین نیاز کشور ایجاد یک برنامه جامع برای تبدیل اطلاعات پراکنده زمینشناسی و ژئوشیمیایی به منابع معدنی قابل ارزیابی و سپس ذخایر اقتصادی است.
در این مسیر، بازیابی عناصر نادر خاکی از معادن موجود، کنسانترهها و باطلههای معدنی نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد. ایران از زیرساختهای قابل توجهی در صنایع فولاد، مس، آلومینیوم، شیشه، سرامیک و صنایع شیمیایی برخوردار است و توسعه فناوری فرآوری و جدایش میتواند زمینه بازیابی این عناصر بهعنوان محصول جانبی را فراهم کند.
بر اساس این مقاله، سیاست ایران در حوزه عناصر نادر خاکی باید در سه مرحله دنبال شود؛ در کوتاهمدت، توسعه اکتشاف و پژوهش؛ در میانمدت، شناسایی منابع اقتصادی و توسعه فناوری استحصال و جدایش؛ و در بلندمدت، ایجاد زنجیره ارزش از اکتشاف تا تولید اکسید، فلز، آلیاژ و در صورت توجیه اقتصادی، آهنرباهای دائم.
شهیدی در پایان تأکید میکند که عناصر نادر خاکی میتوانند تا افق ۲۰۴۰ از یک موضوع عمدتا پژوهشی به یکی از مؤلفههای سیاست مواد معدنی راهبردی ایران تبدیل شوند؛ مشروط بر اینکه کشور از مرحله شناسایی پتانسیل زمینشناسی عبور کرده و به سمت ایجاد زنجیره ارزش حرکت کند.
نظر شما