ماهنامه کارخانه؛ «این‌ها!»؛ این واکنش خوان، راهنمای گردشگری در هاوانای قدیم، هنگام پرسش درباره آمریکایی‌هاست. او با وجود انتقاد از دولت کوبا که به گفته‌اش «هیچ کاری برای مردم نمی‌کند»، علاقه‌ای ندارد حکومت کنار رود، چرا که فشارهای دونالد ترامپ زندگی روزمره او و دیگر کوبایی‌ها را دشوارتر کرده است. دغدغه‌های ایدئولوژیک در برابر مشکلات روزمره کم‌رنگ می‌شوند: رساندن بچه‌ها به مدرسه، تأمین بنزین کافی برای خودرو و گذاشتن غذا روی میز، مسائلی که بر زندگی واقعی مردم سایه افکنده‌اند. در چنین شرایطی، قضاوت‌های سیاسی و تاریخی جای خود را به ضرورت‌های روزمره می‌دهند و نشان می‌دهند که زندگی در کوبا، میان ایدئولوژی و واقعیت، چقدر پیچیده و پرچالش است.

بر اساس داده‌های صادراتی چین که اندیشکده «امبر» گردآوری کرده، واردات پنل‌های خورشیدی چینی به کوبا در دوازده ماه منتهی به آوریل ۲۰۲۵، ۳۴ برابر شده است؛ سرعتی بالاتر از هر کشور دیگری در جهان

دولت صرفه‌جویی می‌کند

کمبود انرژی در کوبا، حتی پیش از جلب توجه دونالد ترامپ، یک بحران فراگیر بود، اما تهدید او به اعمال تعرفه بر هر کشوری که به کوبا نفت می‌فروشد، این مشکل را به یک تحریم عملی و تأثیرگذار تبدیل کرد. صنعت گردشگری به‌شدت سقوط کرده و خطوط هوایی دیگر قادر به سوخت‌گیری در هاوانا نیستند؛ اتوبوس‌های گردشگری بی‌حرکت مانده‌اند و قیمت غذ -هرگاه پیدا شود- با هزینه حمل‌ونقل سر به فلک کشیده است. بنزین، که قیمت رسمی آن لیتری ۱.۱۰ دلار است، از طریق اپلیکیشن‌های سهمیه‌بندی توزیع می‌شود؛ سفارتخانه‌ها بر اساس اندازه، تعداد خودرو و میزان نزدیکی با کوبا، سهمیه دریافت می‌کنند، به‌طوری که روسیه از سهمیه‌ای سخاوتمندانه بهره‌مند است. در بازار سیاه، هر لیتر بنزین تا ۴۰۰۰ پزو (۸ دلار) قیمت دارد. بسیاری از خیابان‌ها به‌طرزی وهم‌آلود خلوت‌اند و چراغ‌های خیابان شب‌ها روشن نمی‌شوند. خاموشی‌ها که پیش‌تر فقط چند ساعت طول می‌کشید، اکنون طولانی‌تر شده و زندگی روزمره مردم را سخت‌تر کرده است. مردم دوباره به اجاق‌های زغالی روی آورده‌اند تا غذا را بپزند، نشانه‌ای از بازگشت به روش‌های پیشین برای مقابله با بحران انرژی. این وضعیت نشان می‌دهد که فشارهای بین‌المللی و مشکلات زیرساختی، چگونه بر زندگی روزمره کوبایی‌ها سایه افکنده و نگرانی‌های سیاسی را در برابر ضرورت‌های ابتدایی زندگی کم‌رنگ کرده است.

دولت کوبا برای مقابله با بحران انرژی تلاش می‌کند صرفه‌جویی کند. چندین هتل بزرگ متعلق به «گائسا» -مجتمع نظامی‌ای که بر صنعت گردشگری تسلط دارد- تعطیل شده‌اند تا بازدیدکنندگان در هتل‌های کمتر متمرکز شوند و سوخت صرفه‌جویی شود. به کارمندان دولتی دستور داده شده از خانه کار کنند و به شرکت‌های خصوصی اجازه داده شده، در صورت توان، سوخت خود را مستقیماً وارد کنند؛ اقدامی که انحصار گائسا را تا حدی کاهش می‌دهد. با این حال، وضعیت به وخامت قابل تصور نیست و نه فقط به این دلیل که جزیره حدود ۴۰ درصد نیاز خود به سوخت را با نفت سنگین و پرگوگرد داخلی تأمین می‌کند. ترامپ شیفته نفت بود، اما کوبا با سرعتی بی‌سابقه در حال گسترش منابع جایگزین انرژی است: پنل‌های خورشیدی وارداتی از چین.

بر اساس داده‌های صادراتی چین که اندیشکده «امبر» گردآوری کرده، واردات پنل‌های خورشیدی چینی به کوبا در دوازده ماه منتهی به آوریل ۲۰۲۵، ۳۴ برابر شده است؛ سرعتی بالاتر از هر کشور دیگری در جهان. جزیره‌ای که چند سال پیش تقریباً فاقد انرژی خورشیدی بود، اکنون به سطحی رسیده که به آن کمک می‌کند با تحریم‌های ترامپ کنار بیاید. این جهش در استفاده از انرژی خورشیدی نه تنها به تأمین برق برای خانه‌ها و کسب‌وکارها کمک می‌کند، بلکه امکان کاهش فشار بر شبکه سنتی برق و سوخت‌های فسیلی را فراهم می‌آورد. در عین حال، تغییرات ساختاری مانند تمرکز گردشگران در هتل‌های کمتر و توزیع مستقیم سوخت به شرکت‌های خصوصی نشان می‌دهد که کوبا در برابر بحران انرژی، ترکیبی از ابتکار فنی و سیاست‌های مدیریتی را به‌کار گرفته تا زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی را حفظ کند و تاب‌آوری جزیره را افزایش دهد.

تقاضا بالاستسیاست انرژی دولت کوبا نقش محوری در جهش اخیر استفاده از انرژی خورشیدی داشته است. در مارس ۲۰۲۴، حکومت برنامه‌ای برای ساخت دو گیگاوات نیروگاه خورشیدی تا سال ۲۰۲۸ اعلام کرد که شدیداً به همکاری چین برای تأمین مالی، ساخت‌وساز و تأمین پنل‌ها وابسته است. در ۱۱ فوریه، دولت خبر داد نیروگاه‌های خورشیدی جدید در اوج مصرف ظهر تقریباً یک گیگاوات برق تولید کرده‌اند؛ مقداری که برای تأمین نیاز یک‌سوم کشور کافی بود. اکنون هدف دولت تأمین ۲۴ درصد برق کشور از منابع تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ است، رقمی که در سال ۲۰۲۴ تنها حدود ۵ درصد بود. فشارهای تحریمی ترامپ، علاوه بر محدودیت‌های سوخت، ذهن مردم را به انرژی رایگان خورشید باز کرده است و کسب‌وکارها و خانوارها به دنبال بهره‌برداری از آن هستند. مارتا دویس، مدیر شرکت تحویل غذای «ماندائو»، در دفتر کار خود پنل خورشیدی نصب کرده است تا بخشی از مصرف برق خود را پوشش دهد. هم‌زمان، فروشنده‌ای در فروشگاه دولتی «کوپکستل» که پنل خورشیدی و آبگرم‌کن عرضه می‌کند، می‌گوید: «تقاضا بالاست.» این تحولات نشان می‌دهد که بحران انرژی نه تنها فشارهای فوری را بر زندگی روزمره کاهش می‌دهد، بلکه تغییرات ساختاری و فرهنگی در مصرف انرژی ایجاد کرده و مردم و شرکت‌ها را به سمت منابع پایدارتر سوق می‌دهد. در این میان، سیاست‌های دولت و سرمایه‌گذاری خارجی به‌ویژه از چین، زیربنای رشد سریع انرژی خورشیدی در کوبا را فراهم کرده است و تاب‌آوری کشور در برابر تحریم‌ها و نوسانات سوخت‌های فسیلی را افزایش می‌دهد.

اما اوج مصرف برق کوبا در عصر است، زمانی که خورشید غروب کرده و پنل‌های خورشیدی به‌تنهایی پاسخگوی نیاز نیستند. به همین دلیل، واردات باتری‌های چینی با شتاب افزایش یافته و خودروهای برقی چینی نیز در شهرها رو به گسترش‌اند. کارلوس آلزوگارای، دیپلمات پیشین کوبا، در هاوانا با یک دانگ‌فنگ ساخت چین رانندگی می‌کند که آن را در سال ۲۰۲۴ به دلیل کمبود رو به افزایش سوخت خریداری کرده است. شرکت «اکوکارجو» ناوگانی کوچک از تاکسی‌ها و ون‌های تحویل برقی را اداره می‌کند. یک اقتصاددان کوبایی مقیم هاوانا که نخواست نامش فاش شود، می‌گوید: «کوبا ممکن است سریع‌ترین گذار انرژی در جهان را تجربه کند.» با این حال، باوجود فراوانی و نسبی ارزان بودن پنل‌های خورشیدی چینی، آن‌ها نمی‌توانند بحران کنونی را به‌طور کامل مهار کنند. یک کیت خورشیدی خانگی در فروشگاه دولتی «کوپکستل» حدود ۵۰۰۰ دلار قیمت دارد، رقمی که برای بیشتر خانواده‌ها دست‌نیافتنی است. خرید خصوصی مجاز است، اما تعداد کمی از شرکت‌ها حاضرند تحت تحریم آمریکا در کوبا فعالیت کنند. حتی شرکت‌هایی که مایل و قادر به سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی هستند، در صورت تمام شدن سوخت، زمین‌گیر می‌شوند. آلدو آلوارس از شرکت تحویل «مرکاتوریا» می‌گوید: هفته گذشته به دلیل کمبود سوخت فعالیت خود را متوقف کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد که کوبا همزمان با حرکت به سمت انرژی تجدیدپذیر، هنوز با محدودیت‌های عملیاتی و وابستگی به سوخت‌های فسیلی روبه‌روست و گذار انرژی، هرچند سریع، چالش‌های جدی دارد.

ارزش دردسرش را ندارد

در حال حاضر، کارزار فشار آمریکا بیش از آنکه حکومت کوبا را تضعیف کند، به شهروندان عادی آسیب می‌رساند. این تحریم‌ها انرژی خورشیدی -منبعی مستقل‌تر از واردات نفت- را ارزشمندتر کرده است، اما مشکلات مالی مداوم کوبا می‌تواند چین را از تأمین مالی پروژه‌های جدید خورشیدی دلسرد کند. علاوه بر این، سیاست‌های تهاجمی ترامپ بر تردید سرمایه‌گذاران خارجی می‌افزاید و مسیر گذار انرژی را پیچیده‌تر می‌کند. به این ترتیب، فشارهای بین‌المللی همزمان با بحران اقتصادی داخلی، بهره‌برداری کامل از منابع تجدیدپذیر را محدود کرده و زندگی روزمره کوبایی‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.