پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ تا چند سال گذشته، پمپ‌های حرارتی بیشتر به‌عنوان تجهیزی کم‌مصرف برای گرمایش و سرمایش ساختمان‌ها شناخته می‌شدند، اما بحران انرژی اروپا، افزایش قیمت گاز طبیعی و تشدید سیاست‌های کاهش انتشار کربن، جایگاه این فناوری را به‌طور اساسی تغییر داد.

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، پمپ‌های حرارتی اکنون در مرکز راهبرد بسیاری از کشورها برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی قرار گرفته‌اند. این تجهیزات با استفاده از برق، گرمای موجود در هوا، آب یا زمین را منتقل می‌کنند و به جای تولید مستقیم حرارت، آن را جابه‌جا می‌کنند؛ به همین دلیل بازده آن‌ها چند برابر سامانه‌های گرمایشی متداول است و در بسیاری از کاربردها می‌توانند با مصرف یک واحد برق، سه تا پنج واحد گرما تولید کنند.

به باور کارشناسان، توسعه این فناوری تنها به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای محدود نمی‌شود، بلکه امنیت عرضه انرژی، کاهش هزینه‌های بلندمدت خانوارها و افزایش تاب‌آوری اقتصادها در برابر نوسانات بازار جهانی گاز را نیز تقویت می‌کند.

بازار جهانی پس از یک وقفه، دوباره در مسیر رشد

گزارش IEA نشان می‌دهد رشد بازار جهانی پمپ‌های حرارتی طی سال‌های اخیر فراز و نشیب‌هایی را تجربه کرده است. پس از جهش کم‌سابقه تقاضا در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، برخی بازارهای اروپایی در سال‌های بعد با کاهش فروش مواجه شدند؛ موضوعی که عمدتاً ناشی از افت نسبی قیمت گاز، افزایش نرخ بهره، کاهش ساخت‌وساز و حذف تدریجی برخی یارانه‌های دولتی بود.

با این حال، این کاهش بیشتر یک اصلاح مقطعی ارزیابی می‌شود تا تغییر روند بازار. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند با اجرای برنامه‌های برقی‌سازی، سخت‌گیرانه‌تر شدن استانداردهای زیست‌محیطی و افزایش سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک، بازار جهانی بار دیگر وارد فاز رشد پایدار شود.

در همین حال، تولیدکنندگان بزرگ نیز توسعه ظرفیت‌های تولید را متوقف نکرده‌اند و سرمایه‌گذاری در کارخانه‌های جدید همچنان ادامه دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد صنعت، به رشد بلندمدت این بازار اطمینان دارد.

چین؛ بازیگری که قواعد بازار را تغییر داد

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش، تثبیت جایگاه چین به‌عنوان رهبر صنعت پمپ‌های حرارتی است. این کشور نه‌تنها بزرگ‌ترین بازار مصرف جهان محسوب می‌شود، بلکه سهم عمده‌ای از ظرفیت تولید تجهیزات، کمپرسورها، مبدل‌های حرارتی و زنجیره تأمین قطعات را نیز در اختیار دارد.

برتری چین تنها به ظرفیت تولید محدود نیست. توسعه گسترده زنجیره تأمین، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و افزایش مقیاس تولید باعث شده قیمت تمام‌شده محصولات چینی نسبت به بسیاری از رقبا پایین‌تر باشد؛ مزیتی که حضور این کشور در بازارهای صادراتی را نیز تقویت کرده است.

تحلیلگران معتقدند همان الگویی که چین در صنعت پنل خورشیدی، باتری و خودروهای برقی دنبال کرد، اکنون در بازار تجهیزات گرمایشی نیز در حال تکرار است؛ موضوعی که می‌تواند رقابت را برای تولیدکنندگان اروپایی و آمریکایی دشوارتر کند.

اروپا؛ میان اهداف اقلیمی و واقعیت‌های اقتصادی

اروپا همچنان یکی از مهم‌ترین بازارهای پمپ‌های حرارتی جهان است، اما شرایط این بازار نسبت به سال‌های نخست بحران انرژی تغییر کرده است.

پس از کاهش واردات گاز روسیه، کشورهای اروپایی توسعه پمپ‌های حرارتی را به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی در دستور کار قرار دادند. در بسیاری از کشورها نیز مشوق‌های مالی گسترده برای خرید این تجهیزات ارائه شد.

با این حال، کاهش نسبی قیمت گاز، افزایش هزینه‌های تأمین مالی و رکود نسبی بخش ساختمان موجب شد سرعت رشد بازار در برخی کشورهای اروپایی کاهش یابد.

با وجود این، گزارش IEA تأکید می‌کند اهداف بلندمدت اتحادیه اروپا برای برقی‌سازی ساختمان‌ها، حذف تدریجی سامانه‌های گرمایشی فسیلی و دستیابی به بی‌طرفی کربنی همچنان محرک اصلی توسعه این فناوری باقی خواهد ماند.

مزیتی فراتر از کاهش انتشار کربن

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش، مزایای اقتصادی استفاده از پمپ‌های حرارتی است. بر اساس ارزیابی آژانس، این فناوری علاوه بر کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن، می‌تواند هزینه‌های گرمایش خانوارها را در بلندمدت کاهش دهد و وابستگی کشورها به واردات گاز را محدود کند.

در بخش صنعت نیز جایگزینی تجهیزات گرمایشی مبتنی بر سوخت‌های فسیلی با سامانه‌های برقی، علاوه بر افزایش بهره‌وری انرژی، به کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش رقابت‌پذیری صنایع کمک خواهد کرد؛ به‌ویژه در صنایعی که گرمایش با دمای پایین و متوسط بخش مهمی از مصرف انرژی را تشکیل می‌دهد.

چالش‌هایی که همچنان پابرجاست

با وجود چشم‌انداز مثبت، توسعه این بازار بدون مانع نیست. هزینه اولیه خرید و نصب پمپ‌های حرارتی همچنان برای بسیاری از خانوارها و بنگاه‌ها بالاست. علاوه بر آن، کمبود نیروی متخصص برای نصب و تعمیر تجهیزات، محدودیت ظرفیت شبکه برق در برخی کشورها و نوسانات قیمت برق از جمله چالش‌هایی است که سرعت گسترش این فناوری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از سوی دیگر، تمرکز بخش بزرگی از زنجیره تأمین جهانی در چند کشور محدود، به‌ویژه چین، ریسک‌های جدیدی را برای امنیت عرضه تجهیزات ایجاد کرده است؛ موضوعی که موجب شده اروپا و آمریکا سرمایه‌گذاری در توسعه ظرفیت تولید داخلی را افزایش دهند.

آینده بازار؛ رقابت بر سر فناوری و زنجیره تأمین

گزارش آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد رقابت آینده بازار پمپ‌های حرارتی صرفاً بر سر افزایش فروش نخواهد بود، بلکه به کنترل فناوری، زنجیره تأمین و ظرفیت تولید وابسته است. کشورهایی که بتوانند هم‌زمان در تولید تجهیزات، توسعه زیرساخت برق، آموزش نیروی انسانی و سیاست‌های حمایتی سرمایه‌گذاری کنند، سهم بیشتری از این بازار رو به رشد را در اختیار خواهند گرفت.

در مجموع، پمپ‌های حرارتی امروز دیگر تنها یک تجهیز گرمایشی نیستند؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق امنیت انرژی، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و حرکت به سمت اقتصاد کم‌کربن تبدیل شده‌اند. اگرچه موانع اقتصادی و فنی همچنان وجود دارد، اما روندهای جهانی نشان می‌دهد این فناوری در دهه پیش‌رو نقشی کلیدی در بازآرایی بازار انرژی جهان ایفا خواهد کرد و یکی از مهم‌ترین محورهای رقابت صنعتی میان قدرت‌های اقتصادی خواهد بود.