پایگاه تحلیلیخبری ایراسین؛ در شرایطی که ناترازی انرژی به یکی از چالشهای جدی صنعت تبدیل شده، نمیتوان زغالسنگ را صرفاً از منظر آلایندگی قضاوت کرد. واقعیت این است که با وجود نقش این سوخت در انتشار کربن، بسیاری از کشورها هنوز نتوانستهاند آن را از سبد انرژی خود حذف کنند. امنیت انرژی، هزینه تولید و حفظ رقابتپذیری صنعتی عواملی هستند که باعث شده زغالسنگ همچنان در اقتصاد جهانی جایگاه داشته باشد.
اما نکاتی که میتوان در باره این سوخت فسیلی اشاره کرد این است که تمام سوختهای فسیلی در گرمایش زمین نقش دارند. نمیتوان زغالسنگ را تنها عامل آلودگی دانست و در مقابل، گاز، مازوت یا گازوئیل را سوختهایی بیمسئله تلقی کرد. اگر هدف جهان، عبور از گرمایش زمین و کاهش انتشار کربن باشد، مسیر اصلی باید فاصله گرفتن از همه سوختهای فسیلی باشد؛ اما چنین گذاری هنوز در بسیاری از کشورها و صنایع بهطور کامل امکانپذیر نشده است.
زغالسنگ همچنان یکی از ارزانترین منابع انرژی در جهان است و همین مزیت اقتصادی، جایگاه آن را در سبد انرژی بسیاری از کشورها حفظ کرده است. با افزایش توسعهیافتگی و رشد سطح رفاه، مصرف انرژی نیز افزایش مییابد. آمارها نشان میدهد مصرف انرژی جهان از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۵ حدود ۶۰ درصد رشد داشته است؛ این رشد قابل توجه تقاضا سبب شده حتی کشورهایی که سیاستهای سختگیرانهتری در حوزه محیطزیست دارند، همچنان ناچار باشند بخشی از نیاز انرژی خود را از منابع فسیلی تأمین کنند.
مقایسه ایران با کشورهای منطقه نیز نشان میدهد مصرف زغالسنگ در کشور بسیار پایین است. در حالی که ترکیه سالانه حدود ۱۱۰ میلیون تن زغالسنگ مصرف میکند و پاکستان حدود ۴۰ میلیون تن، مصرف زغالسنگ ایران حدود ۴ میلیون تن در سال است. این فاصله نشان میدهد ایران در مقایسه با بسیاری از کشورها، سهم بسیار ناچیزی از زغالسنگ در سبد انرژی خود دارد. بنابراین، طرح بحث زغالسنگ در ایران به معنای حرکت گسترده و بیمحابا به سمت مصرف آن نیست، بلکه بیشتر تلاشی برای پاسخ به بخشی از ناترازی انرژی در شرایط محدودیت منابع دیگر است.
حتی در اروپا نیز با وجود اعمال مالیات کربن، مصرف زغالسنگ همچنان قابل توجه است. این واقعیت نشان میدهد که الزامات امنیت انرژی، رقابتپذیری صنعتی و هزینه تولید، در بسیاری از کشورها همچنان بر تصمیمگیریهای انرژی اثرگذار است. در واقع، کشورها میان کاهش آلایندگی و حفظ توان رقابتی صنعت خود در حال موازنهاند و زغالسنگ هنوز بهطور کامل از این معادله حذف نشده است.
البته این به معنای نادیده گرفتن ملاحظات محیطزیستی نیست. اگر قرار باشد مصرف زغالسنگ در کشور توسعه یابد، باید همزمان موضوع فناوریهای کاهش آلایندگی، جذب و بازیافت کربن نیز جدی گرفته شود. در حال حاضر، ایران در زمینه فناوری بازیافت کربن یا ارتقای کیفیت زغالسنگ اقدام جدی و قابل توجهی انجام نداده است. حتی در سطح جهانی نیز فناوری جذب یا بازیافت کربن هنوز در ابتدای راه قرار دارد و نمیتوان آن را راهکاری فراگیر، قطعی و کاملاً عملیاتی دانست.
از سوی دیگر، باید به این واقعیت فنی توجه داشت که با فرآوری نمیتوان ماهیت کربنی زغالسنگ را حذف کرد. اساس تولید انرژی حرارتی از زغالسنگ بر ترکیب کربن با اکسیژن استوار است و نتیجه این واکنش، تولید انرژی و انتشار دیاکسیدکربن است. بنابراین، اگر کربن زغالسنگ کاهش یابد، بخشی از انرژی قابل استحصال آن نیز کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، تعبیر «زغالسنگ کمکربن» در معنای رایج آن، چندان دقیق نیست.
از نظر ارزش حرارتی نیز زغالسنگ فاصله زیادی با گاز ندارد. هرچند کیفیت انواع زغالسنگ و گاز متفاوت است، اما بهطور متوسط هر کیلوگرم زغالسنگ حدود ۶۵۰۰ تا ۷۰۰۰ کالری انرژی دارد و هر مترمکعب گاز حدود ۸۰۰۰ کالری انرژی تولید میکند. اختلاف ارزش حرارتی آنها حدود ۱۵ درصد است، اما تفاوت قیمت و دسترسی به این دو منبع انرژی، مسئله را برای صنایع متفاوت میکند.
زغالسنگ در ایران نیز صرفاً به بحث نیروگاه یا صنایع بزرگ محدود نیست و هماکنون در برخی صنایع غذایی، آلیاژی و ریختهگریهای سنتی مورد استفاده قرار میگیرد. بنابراین، این ماده انرژیزا از پیش در بخشی از ساختار صنعتی کشور حضور داشته، اما توسعه نقش آن نیازمند سیاستگذاری دقیق، ملاحظات محیطزیستی و سرمایهگذاری فناورانه است.
در نهایت، زغالسنگ را نه میتوان بیهزینه و بیمسئله دانست و نه میتوان در شرایط ناترازی شدید انرژی، آن را بهطور کامل نادیده گرفت. مسئله اصلی، انتخاب میان «سوخت پاک» و «سوخت آلاینده» نیست؛ بلکه مدیریت واقعبینانه سبد انرژی کشور است. اگر ایران بخواهد در مسیر استفاده بیشتر از زغالسنگ حرکت کند، باید همزمان اصلاح سیاستهای قیمتی، توسعه فناوریهای کاهش آلایندگی و حفظ ملاحظات محیطزیستی را در دستور کار قرار دهد.
*دبیر انجمن زغالسنگ ایران
نظر شما