به گزارش خبرنگار ایراسین، در حالی که صنعت معدن و فولاد ایران با چالش‌های داخلی نظیر حبس پهنه‌ها و قوانین ناپایدار دست‌وپنج نرم می‌کند، تغییرات ژئوپلیتیک کلان در سطح جهانی در حال ترسیم نقشه‌ای جدید برای تجارت مواد معدنی است. مفهوم «اوراسیا» به عنوان قلب خشکی‌های جهان، اکنون بیش از هر زمان دیگری برای ایران حائز اهمیت است. سوال اصلی اینجاست که در میان دالان‌های شمال-جنوب و کریدورهای شرق-غرب، معدن و فولاد ایران چه جایگاهی دارد و چگونه می‌تواند از بازی بزرگ قدرت‌های جهانی به نفع توسعه ملی استفاده کند؟

کریدور شمال-جنوب؛ دروازه طلایی فولاد به اروپا و روسیه

یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های ایران در حوزه ترانزیت و صادرات، احیای و تقویت کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) است. این کریدور که هند را از طریق ایران به روسیه و شمال اروپا متصل می‌کند، فرصتی بی‌بدیل برای صادرات محصولات فولادی ایران محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش‌های منتشره در رسانه‌های بین‌المللی و داخلی، با توجه به تحریم‌های سنگین علیه روسیه و نیاز مسکو به واردات فولاد و محصولات معدنی برای زیرساخت‌های خود، بازار روسیه به یکی از مقاصد جذاب برای صادرکنندگان ایرانی تبدیل شده است. از سوی دیگر، کشورهای حوزه قفقاز و CIS (کشورهای مستقل مشترک‌المنافع) که در حال بازسازی زیرساخت‌های خود هستند، مصرف‌کنندگان بالقوه سنگ‌آهن و کنسانتره ایران هستند.

کارشناسان معتقدند که تکمیل راه‌آهن رشت-آستارا و توسعه بنادر شمالی (امیرآباد و نوشهر) می‌تواند هزینه ترانزیت مواد معدنی را به شدت کاهش داده و رقابت‌پذیری فولاد ایران در بازارهای اوراسیا را افزایش دهد. با این حال، نوسانات نرخ ارز و چالش‌های بانکی همچنان موانع اصلی بهره‌برداری کامل از این پتانسیل هستند.

شرق؛ چالش حضور غول‌ها و فرصت افغانستان

در سمت شرق، حضور چین به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده مواد معدنی جهان، بازی را پیچیده کرده است. چین، بازار هدف صادراتی سنتی ما نیز محسوب می‌شود. اما وابستگی صادرات سنگ‌آهن به چین، ایران را در معرض نوسانات قیمت این بازار و سیاست‌های پکن قرار می‌دهد.

در این میان، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی فرصت‌های نوظهوری هستند. با توجه به نیاز مبرم افغانستان به بازسازی زیرساخت‌های عمرانی و صنعتی، صادرات میلگرد و محصولات نهایی فولادی ایران به این کشور از طریق مرزهای شرقی و سیستان و بلوچستان رو به افزایش است. گزارش‌ها حاکی از آن است که فعالان بخش خصوصی در شرق کشور خواستار تسهیل گمرکی و ایجاد بازارچه‌های مرزی فعال برای صادرات مصالح و فولاد هستند تا بتوانند سهمی از بازار همسایگان داشته باشند.

غرب؛ عراق به عنوان بازار پایدار

در محور غرب، عراق همچنان بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه فولاد است. این کشور که درگیر بازسازی پس از جنگ و ناامنی‌هاست، نیاز عظیمی به میلگرد، تیرآهن و پروفیل دارد. منابع خبری نشان می‌دهند که با وجود رقابت شدید ترکیه و عربستان در بازار عراق، محصولات فولادی ایران به دلیل کیفیت و قیمت مناسب، همچنان سهم قابل توجهی در بازارهای جنوب و مرکز عراق (بصره و بغداد) دارند.

با این حال، چالش‌های امنیتی در مرزها و قراردادهای پولی و بانکی ناپایدار، گاهی مانع از رشد صادرات به این کشور می‌شود. نوسانات نرخ دینار عراق و سیاست‌های بازرگانی دولت عراق در اعمال تعرفه‌های حفاظتی، نیازمند دیپلماسی فعال اقتصادی از سوی ایران است تا سهم بازار فولاد حفظ شود.

ضرورت تغییر پارادایم از خام‌فروشی به ترانزیت استراتژیک

آنچه از تحلیل بازی بزرگ اوراسیا برمی‌آید، این است که ایران صرفاً یک تولیدکننده مواد معدنی نیست، بلکه یک پل ارتباطی استراتژیک بین شرق و غرب است. صنعت معدن و فولاد ایران اگر بتواند از ظرفیت ترانزیت خود استفاده کرده و با ارزش‌افزوده بیشتر وارد بازارهای اوراسیا شود، می‌تواند وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهد.

کارشناسان معتقدند که دولت و بخش خصوصی باید با یک استراتژی روشن، به سمت «صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا» به اروپا و روسیه (از طریق شمال) و «تأمین مصالح ساختمانی» در عراق و افغانستان (از طریق غرب و شرق) حرکت کنند. بازی اوراسیا بازی بزرگی است و معدن ایران باید بازیگر اصلی آن باشد، نه نیمکت‌نشین.