پایگاه تحلیلی خبری ایراسین؛ اروپا اگرچه نسبت به بحران انرژی سال ۲۰۲۲ ناشی از جنگ روسیه و اوکراین آسیبپذیری بسیار کمتری پیدا کرده، اما اکنون با تهدیدی متفاوت و کمسروصداتر روبهرو است؛ قیمتهای بالای انرژی که به تدریج پایههای صنعتی این قاره را تضعیف میکند.
تحلیلگران معتقدند سرمایهگذاری گسترده کشورهای اروپایی در توسعه پایانههای واردات گاز طبیعی مایع (LNG)، الزام به ذخیرهسازی گاز و افزایش واردات LNG از آمریکا باعث شده اروپا تاکنون از بحران ناشی از جنگ خاورمیانه که از ۲۸ فوریه آغاز شد، نسبتاً بدون آسیب جدی عبور کند.با وجود افزایش قیمت گاز، اروپا هنوز وارد شرایط بحرانی مشابه سال ۲۰۲۲ نشده است؛ زمانی که حمله گسترده روسیه به اوکراین بازار انرژی این قاره را با شوک بیسابقهای مواجه کرد.
با این حال، جنگ خاورمیانه نشان داد وابستگی اروپا به بازارهای جهانی سوختهای فسیلی همچنان یک نقطه ضعف راهبردی است.اختلال در مسیرهای کشتیرانی، تنشهای ژئوپلیتیکی و رقابت شدید با خریداران آسیایی برای خرید LNG، همچنان امنیت انرژی اروپا را تهدید میکند.
تا زمانی که سوختهای فسیلی وارداتی عامل اصلی تعیین قیمت برق در اروپا باشند، هر شوک خارجی میتواند به سرعت هزینه انرژی خانوارها و صنایع اروپایی را افزایش دهد. بر اساس آمار موجود، تا پایان سال ۲۰۲۵ قیمت گاز طبیعی اروپا نسبت به میانگین سال ۲۰۲۲ حدود ۳۴ درصد و قیمت برق ۱۴ درصد کاهش یافته بود، اما این قیمتها همچنان به ترتیب ۵۰ درصد و ۳۸ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ باقی ماندهاند.
انرژی گران، موتور صنعت اروپا را خاموش میکند
ادامه قیمتهای بالای انرژی آثار اقتصادی قابل توجهی بر صنعت اروپا گذاشته است.این قاره بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ بیش از یک میلیون شغل صنعتی را از دست داده است.آلمان که سالها به عنوان موتور رشد اقتصادی اروپا شناخته میشد، تنها در سال ۲۰۲۵ نیز ۱۴۳ هزار شغل صنعتی دیگر را از دست داد.
البته این روند تنها ناشی از افزایش قیمت انرژی نبوده و عواملی مانند اختلالات ناشی از همهگیری کرونا، تورم بالا و افزایش رقابت چین در صنایع پیشرفته نیز نقش داشتهاند؛ اما هزینه بالای انرژی یکی از مهمترین عوامل کاهش توان رقابتی تولیدکنندگان اروپایی محسوب میشود.در نتیجه، اگر برق ارزان همچنان کمیاب باقی بماند، اروپا با خطر شتاب گرفتن روند صنعتزدایی (Deindustrialization) مواجه خواهد شد.
بر اساس شاخص ریسک امنیت انرژی و اقلیم ۲۰۲۶ (ECSRI) که توسط مرکز مطالعات دموکراسی (CSD) تدوین شده است، توان پرداخت هزینه انرژی اکنون مهمترین تهدید امنیت انرژی در بیشتر اقتصادهای اروپایی به شمار میرود و حتی از ریسکهای ژئوپلیتیکی نیز پیشی گرفته است.اگرچه این ریسک در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۱۳ درصد کاهش یافته، اما همچنان بسیار بالاتر از سطح سال ۲۰۲۱ است.
کشورهایی مانند لهستان، بلغارستان، رومانی و یونان که وابستگی بیشتری به سوختهای فسیلی دارند، در بلندمدت با هزینههای ساختاری بالاتر انرژی و کاهش رقابتپذیری صنایع خود مواجه خواهند بود.
کشورهای شمال اروپا الگوی موفق امنیت انرژی
در مقابل، کشورهایی مانند سوئد، فنلاند و فرانسه که از مقاومترین نظامهای انرژی اروپا برخوردارند، الگوی متفاوتی را دنبال میکنند.این کشورها ترکیبی از برق کمکربن شامل نیروگاههای هستهای و برقآبی را در کنار توسعه سریع انرژی خورشیدی و بادی و سطح بالای برقیسازی اقتصاد به کار گرفتهاند.در جریان اختلال انتقال LNG از تنگه هرمز در ماه مارس، متوسط قیمت عمدهفروشی برق در آلمان به ازای هر مگاوات ساعت به ترتیب ۶۱ یورو بیشتر از فنلاند، ۳۳ یورو بیشتر از سوئد و ۳۵ یورو بیشتر از فرانسه بود.
علت اصلی این اختلاف آن است که در این کشورها گاز طبیعی به ندرت تعیینکننده قیمت برق است.در فنلاند و سوئد، برق حدود ۳۰ درصد از مصرف نهایی انرژی را تشکیل میدهد؛ رقمی که به مراتب بالاتر از بسیاری از کشورهای اروپایی است.در فرانسه نیز بیش از ۷۰ درصد برق از نیروگاههای هستهای تأمین میشود.
به اعتقاد نویسنده، بحث قدیمی اروپا درباره انتخاب میان انرژی هستهای یا انرژیهای تجدیدپذیر، مسیر درستی نیست.تجربه کشورهای موفق نشان میدهد مقاومترین شبکههای برق، آنهایی هستند که هر دو فناوری را به صورت مکمل در کنار یکدیگر توسعه دادهاند.
رشد سریع انرژیهای تجدیدپذیر؛ اما زیرساختها عقب ماندهاند
اروپا طی سالهای اخیر با سرعتی بیسابقه در حال توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بوده است.بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ ظرفیت نصبشده نیروگاههای خورشیدی در بسیاری از کشورهای اروپای مرکزی و شرقی تقریباً چهار برابر شد.همچنین ظرفیت ذخیرهسازی باتری در اتحادیه اروپا ۱۰ برابر افزایش یافت.
با این حال، رشد سریع انرژیهای تجدیدپذیر متناوب فشار زیادی بر شبکههای برق، سامانههای ذخیرهسازی و مدیریت تعادل شبکه وارد کرده است؛ ضعفی که خاموشی گسترده سال گذشته در شبهجزیره ایبری آن را آشکار کرد.کشورهایی که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را با منابع پایدار کمکربن، شبکه انتقال قویتر و سرمایهگذاری گسترده در زیرساختهای برق همراه کردهاند، عملکرد به مراتب بهتری نسبت به کشورهای وابسته به سوختهای فسیلی دارند.
در کنار این موضوع، پروژههای جدید نیروگاههای هستهای همچنان با مشکلات متعددی روبهرو هستند.قوانین پراکنده، فرآیندهای طولانی صدور مجوز، محدودیتهای تأمین مالی و گلوگاههای زنجیره تأمین موجب افزایش هزینهها و تأخیر در اجرای این پروژهها شده است. به اعتقاد نویسنده، اتحادیه اروپا باید به جای اجرای جداگانه هر پروژه در سطح ملی، برنامهای مشترک برای توسعه نیروگاههای هستهای بر پایه استانداردسازی فرآیندها و مدلهای مالی قابل تکرار تدوین کند تا پروژههای موفق بتوانند با سرعت بیشتری در کشورهای مختلف اجرا شوند.
رقابت هوش مصنوعی، رقابت انرژی را تشدید کرده است
ظهور هوش مصنوعی رقابت بر سر امنیت انرژی را وارد مرحله تازهای کرده است.مراکز داده هوش مصنوعی و صنایع پیشرفته تولید نیمههادیها به حجم عظیمی از برق پاک، پایدار و قابل اطمینان نیاز دارند.در عین حال، این صنایع به زنجیرههای تأمین امن برای مواد معدنی راهبردی، باتریها، نیمههادیها و تجهیزات پیشرفته شبکه برق وابسته هستند؛ حوزههایی که اروپا همچنان وابستگی زیادی به تولیدکنندگان چینی دارد. به همین دلیل، اگر اروپا نتواند زنجیرههای تأمین خود را متنوع کند، ممکن است تنها یک وابستگی راهبردی را با وابستگی دیگری جایگزین کند.
در پایان این تحلیل تأکید شده است که در عصر هوش مصنوعی، امنیت انرژی دیگر تنها به معنای تضمین عرضه انرژی نیست.موضوع اصلی آن است که آیا اروپا میتواند برق کافی، ارزان، پاک و قابل اعتماد برای حفظ رقابتپذیری صنایع، تداوم برتری فناوری و استقلال اقتصادی خود فراهم کند یا خیر.
به باور نویسنده، کشورهایی که این تغییر بنیادین را بهدرستی درک کنند، مسیر توسعه اروپا در دهه آینده را تعیین خواهند کرد و کشورهایی که از این تحول عقب بمانند، جایگاه اقتصادی و صنعتی خود را به تدریج از دست خواهند داد.
نظر شما