پایگاه تحلیلی‌خبری ایراسین؛ بازار گاز اروپا در ماه مه ۲۰۲۶ بار دیگر نشان داد که قیمت انرژی در این قاره تا چه اندازه به تحولات ژئوپلیتیکی، ریسک‌های عرضه، وضعیت ذخایر و رقابت جهانی بر سر گاز طبیعی مایع وابسته است. در چنین شرایطی، هرگونه تنش در خاورمیانه، اختلال در مسیرهای تأمین انرژی، نگرانی از کاهش عرضه یا حتی ناپایداری‌های آب‌وهوایی، به سرعت خود را در قیمت گاز مصرف‌کننده اروپایی نشان می‌دهد و دو هاب مهم گازی اروپا، یعنی TTF هلند و NBP انگلیس، به محلی برای بازتاب این نااطمینانی‌ها تبدیل می‌شوند.

بر اساس داده‌های بورس ICE، قیمت قراردادهای آتی ماهانه گاز در هاب TTF طی نیمه نخست ماه مه عمدتاً در محدوده ۴۴ تا ۴۹ یورو به ازای هر مگاوات ساعت نوسان داشته و در ۱۵ مه به بالاترین سطح پنج هفته‌ای خود رسیده است. هم‌زمان داده‌های پلتفرم AGSI نشان می‌دهد که تا ۱۵ مه ۲۰۲۶، سطح ذخایر گاز اروپا تنها ۳۵.۸۵ درصد بوده؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ معادل ۴۳.۶۴ درصد گزارش شده بود. این کاهش محسوس در سطح ذخایر، نگرانی‌ها درباره آمادگی اروپا برای فصل سرد و تأمین پایدار انرژی را افزایش داده است.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که اروپا همچنان با پیامدهای کاهش وابستگی به گاز روسیه، افزایش اتکا به واردات LNG، محدودیت عرضه و الزام به تکمیل ذخایر پیش از زمستان مواجه است. نزدیک شدن قیمت‌های تابستانی گاز به قیمت‌های زمستانی، نبود انگیزه اقتصادی کافی برای تزریق گاز به مخازن و رقابت شدید بر سر محموله‌های LNG باعث شده بازار اروپا در برابر هرگونه رخداد ژئوپلیتیکی یا اختلال عملیاتی، واکنشی سریع و قیمتی نشان دهد.

اهمیت این موضوع برای ایران از آن جهت است که در برخی فرمول‌های قیمت‌گذاری داخلی، شاخص‌های بین‌المللی و به‌ویژه هاب‌های اروپایی مانند TTF و NBP نقش‌آفرین هستند؛ هاب‌هایی که اساساً قیمت گاز را بر مبنای شرایط خاص اروپا، نگرانی مصرف‌کننده اروپایی، وضعیت ذخایر این قاره و ریسک‌های ژئوپلیتیکی مؤثر بر بازار اروپا بازتاب می‌دهند. به بیان دیگر، تنش‌هایی که ممکن است ارتباط مستقیمی با عرضه و تقاضای واقعی گاز در ایران نداشته باشند، از مسیر شاخص‌های اروپایی می‌توانند بر قیمت گاز در داخل کشور اثرگذار شوند.

همین مسئله، ضرورت بازنگری در نحوه استفاده از شاخص‌های اروپایی در فرمول‌های قیمت‌گذاری گاز ایران را برجسته کرده است.

وقتی هراس اروپا قیمت خوراک ایران را بالا می‌برد

محمدصادق مهرجو، کارشناس ارشد حوزه نفت و انرژی در گفت‌وگو با خبرنگار ایراسین درباره نوسانات بازار گاز اروپا و شاخص‌هایی مانند TTF و تاثیر آن بر قیمت خوراک ایران و حاشیه سود اظهار کرد: در مدل فعلی، قیمت خوراک در ایران اغلب با قیمت‌های جهانی (که از شاخص‌های اروپا مثل TTF برای گاز و NBP برای گاز طبیعی مشتق می‌شوند) مرتبط است؛ مشکل اینجاست که گاز ایران از نظر فیزیکی و ژئوپلیتیکی با گاز اروپا پیوند ندارد، اما از نظر مالی (از طریق قیمت‌گذاری) کاملاً به آن وابسته است.

وی افزود: تنش های ژئوپلیتیک (مانند جنگ اوکراین) باعث ایجاد حباب‌های قیمتی در TTF می‌شود؛ این حباب‌ها، قیمت خوراک پتروشیمی را بالا می‌برند، در حالی که عرضه و تقاضای واقعی گاز در منطقه تغییر نکرده است. وقتی قیمت خوراک بر اساس یک شاخص متلاطم (TTF) تعیین می‌شود، حاشیه سود پتروشیمی‌ها در برابر نوسانات بازار جهانی بسیار کم می‌شود و ریسک زیان‌ده شدن در دوره‌های تنش بالا، بسیار افزایش می‌یابد.

کارشناس ارشد حوزه نفت و انرژی ادامه داد: اگر قیمت خوراک بر اساس قیمت‌های کاذب اروپایی تعیین شود، قیمت تمام‌شده محصول نهایی پتروشیمی ایران در بازارهای مقصد (مثل چین یا هند) بالا می‌رود و توان رقابت با تولیدکنندگان خلیج فارس یا آمریکا را از دست می‌دهد. حذف این نوسانات، به شرکت‌های پتروشیمی اجازه می‌دهد برنامه‌ریزی سرمایه‌ای و عملیاتی دقیق‌تری داشته باشند، بدون اینکه نگران جهش‌های ناگهانی قیمت گاز باشند.

مهرجو درباره اتصال قیمت خوراک پتروشیمی ایران به شاخص‌های متأثر از تنش‌های اروپا چه اثری بر تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاری و رقابت‌پذیری این صنعت دارد؟ بیان کرد: در واقع، در وضعیت فعلی، صنایع پتروشیمی ایران دچار نوعی سردرگمی شده‌اند؛ یعنی قیمت ورودی آن‌ها (خوراک) از منطق تولید و جغرافیای آن‌ها (ایران)، جدا شده و به منطق سیاست‌گذاری و تنش‌های جغرافیای دیگری (اروپا) وابسته شده است.

وی ادامه داد: در صنایع بزرگی مثل پتروشیمی، برنامه‌ریزی بر پایه بازه‌های زمانی بلندمدت است. وقتی قیمت خوراک تابعی از تنش‌های ژئوپلیتیک در اروپا (مثل جنگ اوکراین) باشد، حاشیه سود شرکت‌ها از حالت «پیش بینی پذیر» به حالت «تصادفی» تغییر می‌کند، این یعنی شرکت نمی‌تواند با اطمینان تصمیم بگیرد که آیا باید در یک چرخه جدید سرمایه‌گذاری کند یا خیر؛ پتروشیمی ایران در بازارهای جهانی (به‌ویژه آسیا) با رقبای قدرتمندی مثل قطر، عربستان و آمریکا رقابت می‌کند.

کارشناس ارشد حوزه نفت و انرژی گفت: رقبای ما قیمت خوراکشان بر اساس عرضه و تقاضای منطقه‌ای خود آنها است، اما قیمت های خوراک در ایران بر اساس «هراس و تنش» در اروپا تعیین می‌شود؛ نتیجه این است که حتی اگر تولیدکننده ایرانی بسیار کارآمد باشد، در بازار جهانی به دلیل هزینه قیمتی که برای خوراک نسبت به رقبا می پردازد، قیمت های تمام شده بالاتری را در رقابت ارائه می کند و این مسأله, رقابت پذیری محصولات پتروشیمی ما را به شدت در بازار آسیا کاهش می دهد.