به گزارش خبرنگار ایراسین، صنعت پتروشیمی ایران دیگر تنها یک بخش اقتصادی برای تولید و فروش کالا نیست؛ این صنعت امروز به یک پدیده استراتژیک و ابزاری برای مدیریت بحران‌های ناشی از فشارهای خارجی تبدیل شده است. تحلیل روند دو دهه اخیر این صنعت نشان می‌دهد که چگونه «اقتصاد مقاومتی» از یک شعار به یک مدل عملیاتی موفق در برابر تحریم‌های نفتی بدل شده است.

گذار از خام‌فروشی به دیپلماسی کالایی

تحلیلگران اقتصادی معتقدند مهم‌ترین دستاورد صنعت پتروشیمی ایران، تغییر پارادایم از «صادرات منابع» به «صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا» است. در حالی که صادرات نفت خام همواره با آسیب‌پذیری بالا در برابر تحریم‌های بانکی و حمل‌ونقل روبرو بوده است، محصولات پتروشیمی به دلیل تنوع بالا و نیاز دائمی بازارهای جهانی، توانسته‌اند مسیرهای جایگزین و پایداری برای تأمین ارز ایجاد کنند. ایران اکنون با تولید بیش از ۲۰ درصد از متانول جهان، نه تنها یک بازیگر، بلکه یک «تأثیرگذار بر قیمت» در بازارهای جهانی محسوب می‌شود. این جایگاه به ایران قدرت چانه‌زنی در بازارهای آسیایی و اروپایی را بخشیده است.

بومی‌سازی؛ ضربه به زنجیره تکنولوژی غربی

یکی از عمیق‌ترین تحولات، حرکت از «واردات فناوری» به «صادرات دانش فنی» است. تحریم‌های ناعادلانه که هدف آن قطع دسترسی ایران به تکنولوژی‌های روز بود، با اتکا به توان مهندسان داخلی به فرصتی برای شکوفایی تبدیل شد. امروزه ایران در طراحی و ساخت کاتالیست‌ها، تجهیزات واحدهای احیا و حتی EPC (مهندسی، تأمین کالا، ساخت) پروژه‌های پتروشیمی به خودکفایی کامل رسیده است. این امر دو پیامد مهم دارد: اول، کاهش شدید هزینه‌های ارزی و دوم، قطع وابستگی به شرکت‌های غربی که پیش از این ابزار فشار سیاسی بودند. بومی‌سازی دانش فنی، امنیت پایدار تولید را تضمین کرده و تحریم‌های تکنولوژیک را بی‌اثر ساخته است.

تنوع‌بخشی به سبد صادراتی و مدیریت ریسک

تحلیل داده‌های تجاری نشان می‌دهد که ایران با هوشمندی بازارهای هدف خود را متنوع کرده است. در حالی که در گذشته بازارهای سنتی اروپایی محدودیت‌هایی ایجاد می‌کردند، ایران با رویکرد شرق‌محور، سهم عمده‌ای از صادرات خود را به چین، هند، کشورهای جنوب شرق آسیا و همسایگان منطقه معطوف کرده است. علاوه بر این، توسعه زیرساخت‌های صادراتی از طریق بنادر چابهار و امیرآباد، مسیرهای ترانزیت جدیدی را گشوده است که کمتر در معرض تهدیدات قرار دارند. این استراتژی، ریسک‌های ناشی از تحریم‌های یکجانبه را به شدت کاهش داده است.

تکمیل زنجیره ارزش؛ اهرم توسعه صنعتی

خودکفایی در تولید محصولات پایین‌دستی (Downstream) نقطه عطفی در تحلیل ساختار صنعتی کشور است. تولید پلیمرها و مواد اولیه صنایع تبدیلی در داخل کشور، موجب شده تا هزاران واحد صنعتی کوچک و متوسط در بخش‌های تولید لوازم خانگی، خودرو، پزشکی و کشاورزی فعال شوند. این امر ضریب اشتغال‌زایی صنعت پتروشیمی را چندین برابر کرده و از خام‌فروشی جلوگیری می‌کند. در واقع، پتروشیمی ایران اکنون موتور محرک بسیاری از صنایع بالادستی و پایین‌دستی است و حلقه مفقوده زنجیره ارزش صنعتی کشور را پر کرده است.

صنعت پتروشیمی ایران الگویی موفق از مقاومت هوشمند در برابر فشارهای حداکثری است. این صنعت با تکیه بر دانش بومی، مدیریت بازارهای جهانی و تکمیل زنجیره ارزش، نه تنها از بحران‌ها عبور کرده، بلکه به یک قدرت برتر منطقه تبدیل شده است. جایگاه فعلی ایران در بازارهای جهانی، حاصل سیاست‌های کلان نظام برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و ایجاد ثبات در منابع ارزی کشور است. آینده این صنعت با تمرکز بر تولید محصولات با ارزش افزوده بالا و صادرات دانش فنی، بسیار درخشان‌تر از گذشته خواهد بود.