پایگاه خبری تحلیلی ایراسین؛ بانکداری بدون ربا یکی از مهمترین مباحث اقتصاد و نظام مالی و سرمایه در ایران است؛ موضوعی که با وجود گذشت سالها از اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا، همچنان فاصله میان قانون، شعار و اجرای واقعی آن محل بحث کارشناسان، مسئولان، مردم و فعالان اقتصادی است. در همین راستا، فتحالله توسلی، سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با خبرنگار ایراسین، با تشریح الزامات بانکداری اسلامی، نسبت به صوری شدن برخی عقود بانکی، تحمیل سودهای بالا به تولیدکنندگان، ضعف در اجرای واقعی مشارکت در سود و زیان و همچنین نحوه مدیریت بانکها هشدار داد.
توسلی تأکید کرد که هدف اصلی بانکداری اسلامی، کسب درآمد از پول صرفاً از طریق بهره ثابت و تضمینشده نیست، بلکه بانک باید به جای «فروش پول»، در فعالیتهای واقعی اقتصادی که به تولید منجر میشوند، مشارکت داشته باشد.
بانکداری اسلامی باید در خدمت اقتصاد واقعی باشد
سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی اظهار کرد: هدف اصلی بانکداری اسلامی این است که کسب درآمد از پول صرفاً از طریق بهره ثابت و تضمینشده نباشد. در این نظام، بانک باید به جای فروش پول، در فعالیتهای واقعی اقتصادی که منجر به تولید نیز میشود، مشارکت کند.
وی افزود: در نظام بانکداری بدون ربا ابزارهای مختلفی از جمله مشارکت مدنی، مضاربه، فروش اقساطی، اجاره به شرط تملیک، مرابحه، جعاله و قرضالحسنه پیشبینی شده است. همچنین اصل مشارکت در سود و زیان یکی از مبانی مهم بانکداری اسلامی محسوب میشود.
توسلی ادامه داد: در تئوری، بانک باید با تولیدکننده و سرمایهگذار شریک شود؛ به این معنا که اگر یک پروژه به سود رسید، بانک نیز از سود آن منتفع شود و اگر فعالیت اقتصادی با زیان واقعی مواجه شد، بانک نیز در زیان شریک باشد.
عقود اسلامی نباید فقط روی کاغذ باشند
سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس با انتقاد از نحوه اجرای برخی عقود بانکی تصریح کرد: متأسفانه در عمل این موضوع همیشه اتفاق نمیافتد و یکی از انتقادهای اساسی این است که در بسیاری از موارد، عملیات بانکی عملاً به وامدهی با بهره تبدیل شده است؛ هرچند برای این عملیات از قراردادها و عناوین شرعی استفاده میشود. به بیان ساده، نام قرارداد اسلامی است، اما در برخی موارد رفتار مالی همچنان شبیه بانکداری ربوی باقی مانده است.
توسلی توضیح داد: برای مثال، مشتری تسهیلاتی دریافت میکند و از همان ابتدا میداند که باید اصل پول را به همراه مبلغ مشخصی اضافه پرداخت کند؛ بدون اینکه میزان سود و زیان فعالیت اقتصادی او تأثیری در تعهداتش داشته باشد. در حقیقت، در بسیاری از موارد با پدیدهای مواجه هستیم که میتوان از آن با عنوان «صوری شدن عقود اسلامی» یاد کرد.
مشارکت بانکی گاهی فقط روی کاغذ است
وی خاطرنشان کرد: گاهی قرارداد مشارکت یا مضاربه فقط روی کاغذ وجود دارد و بانک به جای اینکه واقعاً در پروژه شریک شود، مبلغی را پرداخت میکند، سود مشخصی را تعیین کرده و سپس اقساط ماهانه خود را دریافت میکند.در چنین شرایطی، بانک عملاً ریسک فعالیت اقتصادی را نمیپذیرد، در حالی که فلسفه اصلی مشارکت در سود و زیان این است که طرفین در نتیجه واقعی فعالیت اقتصادی، چه سود و چه زیان، شریک باشند.
سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس تأکید کرد: اگر بانک در یک فعالیت اقتصادی صرفاً تأمینکننده پول باشد و در مقابل، بازپرداخت اصل سرمایه و سود مشخص را مطالبه کند، فاصله این شیوه با مفهوم واقعی بانکداری مشارکتی و اسلامی افزایش پیدا میکند.
سودهای بالا هزینه تولید را افزایش میدهد
توسلی یکی دیگر از مشکلات نظام بانکی را فاصله میان مفهوم کارمزد یا سود حاصل از فعالیت اقتصادی با سودهای از پیش تعیینشده دانست و گفت: وقتی تولیدکننده مجبور است تسهیلات خود را با هزینه سنگین بازپرداخت کند، آثار آن مستقیماً در اقتصاد واقعی نمایان میشود.در چنین شرایطی، هزینه تولید افزایش مییابد، قیمت کالا بالا میرود، قدرت رقابت تولیدکننده کاهش پیدا میکند و احتمال ورشکستگی بنگاه نیز افزایش مییابد.
سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس تصریح کرد: در وضعیت فعلی نظام بانکی، در بسیاری از موارد این تولیدکننده و مشتری هستند که زیان فعالیت اقتصادی را تحمل میکنند و نه بانک.
توسلی با اشاره به شرایط خاص اقتصاد ایران اظهار کرد: یک تولیدکننده ممکن است به دلیل نوسان نرخ ارز، افزایش قیمت مواد اولیه، کاهش فروش، تحریم، مشکلات صادرات، قطعی انرژی، جنگ، محاصره یا سایر حوادث و امور غیرارادی دچار زیان شود، اما با وجود این مشکلات همچنان موظف است اقساط بانکی و سود تعیینشده را پرداخت کند. در چنین شرایطی، اگر بانک در سود پروژه شریک باشد اما در زیان واقعی آن مشارکت نکند، این وضعیت با مفهوم واقعی بانکداری مشارکتی و اسلامی فاصله زیادی خواهد داشت.
وی تأکید کرد: فلسفه بانکداری بدون ربا این نیست که تمام ریسک فعالیت اقتصادی بر دوش تسهیلاتگیرنده قرار گیرد؛ بلکه در یک نظام واقعی مشارکتی، ریسک باید متناسب با نوع قرارداد و فعالیت اقتصادی میان طرفین تقسیم شود.
بنگاهداری بانکها و تشدید ناترازی
توسلی در بخش دیگری از این گفتوگو به موضوع ناترازی بانکها پرداخت و اظهار کرد: متأسفانه در بحث ناترازی بانکها، در بسیاری از موارد نحوه مدیریت بانکی نیز مؤثر و حتی مقصر است. بانکها به جای اینکه در فعالیتهای اقتصادی و تولیدی مشارکت کنند، در مواردی به سمت بنگاهداری رفتهاند.
سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس ادامه داد: این بنگاهداری در حقیقت کمکی به افزایش سرمایه جاری بانک نمیکند، بلکه عمدتاً به افزایش سرمایههای ثابت، ساختمان و داراییهای مشابه منجر میشود.
توسلی تأکید کرد: بنابراین لازم است در اصلاح نظام بانکی، علاوه بر توجه به قوانین و ساختارهای نظارتی، نحوه مدیریت بانکها و شیوه تخصیص منابع نیز مورد توجه جدی قرار گیرد تا منابع بانکی به جای حرکت به سمت داراییهای ثابت و بنگاهداری، در مسیر تأمین مالی فعالیتهای واقعی اقتصادی و تولید قرار گیرد.
نظر شما