پایگاه خبری تحلیل ایراسین؛ صنعت سنگ آهن بهعنوان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد معدنی ایران، نقش حیاتی در تولید ناخالص داخلی و درآمدزایی ارزی کشور ایفا میکند. با وجود برخورداری از ذخایر عظیم سنگ آهن به میزان ۴.۵ میلیارد تن و جایگاه دهم جهانی، این صنعت با چالشهای جدی در حوزه بهای تمامشده مواجه است که آینده آن را تحتالشعاع قرار داده است.
بر اساس آمارهای سازمان توسعه و نوسازی معادن، تولید سالانه سنگ آهن ایران به حدود ۶۰ میلیون تن رسیده که از این میزان، تقریباً ۴۵ میلیون تن در واحدهای فولادی داخلی مصرف و حدود ۱۵ میلیون تن صادر میشود. ارزش تولید ناخالص این بخش در سالهای اخیر بین ۳ تا ۴ میلیارد دلار برآورد میشود که سهم قابل توجهی در اقتصاد معدنی کشور دارد. معادن بزرگی چون گلگهر، سنگان، چادرملو و چغارت بیش از ۷۰ درصد از این تولید را به خود اختصاص میدهند.
درآمد ارزی حاصل از صادرات سنگ آهن و کنسانتره در سالهای گذشته نوسانات قابل توجهی داشته است. با افزایش قیمت جهانی سنگ آهن در برخی دورهها، درآمد صادراتی به بیش از ۱.۵ میلیارد دلار رسیده، اما کاهش قیمتهای جهانی و رقابت شدید در بازارهای منطقهای، این رقم را تحت فشار قرار داده است. عمده صادرات سنگ آهن ایران به کشورهایی چون چین، امارات متحده عربی، عمان و هند انجام میشود که وابستگی به این بازارها ریسک قیمتی قابل توجهی ایجاد کرده است.
یکی از بزرگترین چالشهای صنعت سنگ آهن ایران، افزایش مداوم بهای تمامشده تولید است. هزینههای انرژی بهعنوان بخش عمدهای از بهای تمامشده، با توجه به اصلاح قیمت حاملهای انرژی و افزایش هزینه برق و سوخت، رشد چشمگیری داشته است. همچنین استهلاک تجهیزات فرسوده، هزینههای بالای نگهداری ماشینآلات وارداتی، و کمبود قطعات یدکی به دلیل محدودیتهای واردات، بار مالی سنگینی بر دوش تولیدکنندگان گذاشته است.
هزینههای نیروی انسانی نیز با افزایش دستمزدها و بیمه تأمین اجتماعی، روند صعودی پیدا کرده است. از سوی دیگر، هزینههای زیستمحیطی و الزامات جدید حفاظت از محیط زیست، از جمله کنترل گرد و غبار، بازیافت آب، و احیای مناطق معدنی، فشار بیشتری به هزینههای عملیاتی وارد کرده است. برآوردها نشان میدهد که بهای تمامشده تولید هر تن سنگ آهن در ایران در برخی معادن به ۵۰ تا ۶۰ دلار رسیده که نسبت به رقبای منطقهای مانند استرالیا و برزیل رقابتپذیری کمتری دارد.
هزینههای حملونقل نیز بخش قابل توجهی از بهای تمامشده را تشکیل میدهند. فاصله برخی معادن از بنادر صادراتی و مراکز صنعتی، همراه با زیرساختهای نامناسب راهآهن و جادهای، موجب افزایش هزینههای لجستیک شده است. بهعنوان مثال، حمل سنگ آهن از معادن مرکزی به بندرعباس هزینهای معادل ۱۵ تا ۲۰ درصد ارزش محصول را در بر میگیرد.
نوسانات جهانی، سودآوری معادن را کاهش داد
با افزایش بهای تمامشده و نوسانات قیمتهای جهانی، سودآوری بسیاری از معادن سنگ آهن کوچک و متوسط تحت فشار قرار گرفته است. برخی واحدها به دلیل عدم توجیه اقتصادی، فعالیت خود را تعطیل یا به حالت تعلیق درآوردهاند. این وضعیت نه تنها بر تولید ناخالص تأثیر منفی میگذارد، بلکه موجب کاهش اشتغال و از دست رفتن سرمایهگذاریهای انجامشده نیز میشود.
برای بهبود وضعیت و تضمین آینده مطلوب صنعت سنگ آهن، تمرکز بر کاهش بهای تمامشده از طریق بهینهسازی مصرف انرژی ضروری است. استفاده از فناوریهای نوین استخراج، اتوماسیون فرآیندها، و بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر میتواند هزینههای عملیاتی را تا ۲۰ درصد کاهش دهد. همچنین سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، توسعه خطوط ریلی اختصاصی، و بهبود تجهیزات بارگیری و تخلیه میتواند هزینههای لجستیک را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
جهش کیفی در صنعت سنگ آهن مستلزم حرکت از صادرات مواد خام به سمت تولید محصولات فرآوریشده با ارزشافزوده بالاتر است. ایجاد واحدهای گندلهسازی و تبدیل کنسانتره به محصولات نهایی میتواند ارزش صادراتی را دو تا سه برابر افزایش دهد. این امر علاوه بر درآمدزایی بیشتر، اشتغالزایی و توسعه صنایع پاییندستی را نیز به دنبال خواهد داشت.
تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و کاهش وابستگی به چند مشتری عمده، ریسکهای قیمتی و تقاضا را کاهش میدهد. ورود به بازارهای جدید در آفریقا، آسیای میانه و اروپای شرقی میتواند فرصتهای جدیدی فراهم آورد. همچنین انعقاد قراردادهای بلندمدت با قیمتهای تثبیتشده میتواند ثبات درآمدی را تضمین کند.
آینده صنعت سنگ آهن ایران بهرغم چالشهای موجود، در صورت اتخاذ سیاستهای مناسب میتواند روشن باشد. پتانسیل افزایش تولید تا ۱۵۰ میلیون تن، دسترسی به بازارهای بزرگ منطقهای، و امکان توسعه زنجیره ارزش، فرصتهایی هستند که با مدیریت صحیح و سرمایهگذاری هدفمند میتوانند محقق شوند. کاهش بهای تمامشده از طریق نوسازی تکنولوژی، بهبود بهرهوری، و استفاده از منابع داخلی، کلید موفقیت در این مسیر است. همچنین حمایت دولت از طریق سیاستهای تشویقی، تأمین مالی با نرخ مناسب، و ایجاد زیرساختهای لازم میتواند نقش تعیینکنندهای در رونق و پایداری این صنعت استراتژیک داشته باشد.
*رئیس کمیسیون صنعت و معدن سازمان مشاوران و متخصصان ملل اسلامی (اینسکو)
نظر شما